Czasopismo naukowe o profilu historyczno-prawnym wydawane na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Białymstoku od 2003 r. Periodyk przygotowywany jest przez członków i współpracowników Katedry Nauk Historyczno-Prawnych, Filozofii i Teorii Prawa oraz Komparatystyki Prawniczej. Publikowane na naszych łamach teksty mają charakter historyczno-prawny lub traktują o prawie współczesnym z wyraźnym kontekstem historycznym.
Kronika białostockiego środowiska historyków prawa (rok 2024)
Aktywność naukowa białostockiego środowiska historyków prawa w 2024 roku znalazła wyraz w artykułach opublikowanych na łamach periodyków naukowych oraz zamieszczonych w pracach zbiorowych. Ważnym aspektem tej działalności był także udział w ogólnopolskich i międzynarodowych konferencjach naukowych, połączony z wygłoszeniem referatów.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Marcin Łysko (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Recenzowana praca zbiorowa pt. Конституционный Суд России: осмысление опыта [Sąd Konstytucyjny Rosji: zrozumienie doświadczenia] to obszerne, wieloaspektowe studium ewolucji rosyjskiego sądownictwa konstytucyjnego od schyłku ZSRR po reformę konstytucyjną z 2020 roku. Tom liczący 15 rozdziałów prezentuje między innymi podstawy prawne organizacji i działalności Sądu Konstytucyjnego Federacji Rosyjskiej, jego kompetencje, ważniejszy dorobek orzeczniczy, relacje z władzami wykonawczą i ustawodawczą, a także kwestie etyczne i społeczne związane z jego działalnością czy wreszcie miejsce w konstytucjonalizmie wielopoziomowym. Autorzy dzieła przyjmują tezę – głoszoną przez redaktora tomu, wybitnego prawoznawcę Andrieja Mieduszewskiego – o cyklu konstytucyjnym w Rosji i wskazują na stopniowe odchodzenie od liberalnego modelu państwa prawa ku systemowi autorytarnemu. W zasadzie wszystkie rozdziały potwierdzają tę tezę, unaoczniając, że erozja instytucji niezależnego sądownictwa konstytucyjnego dokonywana była z zewnątrz (czyli ze strony innych organów władzy publicznej), od wewnątrz (poprzez określone postawy sędziów oraz sposób ich orzekania) oraz przy względnie biernej postawie społeczeństwa, które nie mając bogatego doświadczenia funkcjonowania w państwie prawa, przede wszystkim nie rozumie istotny i znaczenia Sądu Konstytucyjnego w systemie organów państwowych. Wysoko należy ocenić zarówno rzetelność recenzowanego opracowania, jak i odwagę w analizie niewygodnych dla władzy tematów, szczególnie w warunkach rosyjskiej cenzury. Publikacja stanowi cenne źródło wiedzy dla prawników i politologów badających transformację ustrojową Rosji oraz mechanizmy kontroli konstytucyjności prawa w systemach autorytarnych.
prawo konstytucyjne Federacji Rosyjskiej
problem niezależności organów sądownictwa w państwach niedemokratycznych
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Rafał Czachor (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Ewolucja i funkcje prezydencji w Radzie Unii Europejskiej – analiza polskich doświadczeń z lat 2011 i 2025
Współczesna prezydencja państwa członkowskiego w Radzie stanowi jeden z mechanizmów funkcjonowania unijnej architektury politycznej, istniejący de facto od momentu ustanowienia pierwszej Wspólnoty Europejskiej. Przez dekady istnienia i rozwoju WE/UE zmieniały się rola i znaczenie systemu prezydencji. Istotne zmiany w tym zakresie przyniósł przede wszystkim podpisany 13 grudnia 2007 roku Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (tzw. traktat lizboński), który ostatecznie wszedł w życie w 2009 roku. Rzeczpospolita Polska, która dołączyła do Unii Europejskiej 1 maja 2004 roku, dwukrotnie sprawowała prezydencję w Radzie – w drugiej połowie 2011 roku oraz pierwszej połowie 2025 roku. Oba okresy przypadły na momenty znaczące dla rozwoju integracji europejskiej. Oba okresy przypadały także na czasy trudne z punktu widzenia polityki europejskiej (ale i globalnej) i wyzwań, z którymi musiał (i wciąż musi) mierzyć się współczesny świat. Pierwsza polska prezydencja odbywała się w dobie europejskiego kryzysu finansowego, początku kryzysu migracyjnego w Europie, tuż po implementacji gruntownych reform wynikających z wejścia w życie traktatu lizbońskiego. Druga natomiast wypadła w czasie trwającej wojny na terytorium Ukrainy (a więc w bezpośrednim sąsiedztwie RP i UE), drugiej – nieprzewidywalnej pod wieloma względami – prezydentury Donalda Trumpa w Stanach Zjednoczonych Ameryki i w dobie wielu zagrożeń dla bezpieczeństwa (w tym cyberbezpieczeństwa) Europy. Zasadniczym celem niniejszego artykułu jest analiza ewolucji i funkcji prezydencji w Radzie oraz przedstawienie polskich doświadczeń, ze szczególnym uwzględnieniem realizacji priorytetów i wyzwań, przed którymi stanęły obie polskie prezydencje w kontekście zmieniających się uwarunkowań w Europie. Materiał badawczy, stanowiący podstawę prowadzonych rozważań, przede wszystkim obejmuje źródła prawa Unii Europejskiej, które dotyczą zagadnień mieszczących się w ramach obszaru badawczego różnej rangi, zaczynając od traktatów założycielskich, przez akty wiążące prawa wtórnego, po niewiążące rezolucje. Przeprowadzona analiza objęła również dokumenty robocze instytucji i organów UE oraz innych podmiotów. Artykuł odwołuje się ponadto do literatury naukowej, w przeważającej mierze polskojęzycznej. Analiza problematyki ewolucji i funkcji prezydencji w Radzie wraz z przedstawieniem polskich doświadczeń z lat 2011 i 2025 wymagały zastosowania szeregu metod badawczych. W najszerszym ujęciu w niniejszym artykule wykorzystana została metoda historycznoprawna oraz prawnoporównawcza. Należy zauważyć, że skorzystano również z metody politologicznej, która pozwoliła na analizę praktyki funkcjonowania omawianych rozwiązań, opartej na dostępnych sprawozdaniach i raportach. Ponadto wykorzystano również metodę teoretycznoprawną oraz formalno‑dogmatyczną.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Mateusz Ziemblicki, Justyna E. Kulikowska-Kulesza (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Kształtowanie się statusu prawnego inspektora ochrony danych w Polsce
Status prawny inspektora ochrony danych ewoluował na przestrzeni poszczególnych lat obowiązywania przepisów o ochronie danych osobowych. Artykuł omawia, w jaki sposób się on kształtował i zmieniał od wprowadzenia funkcji administratora bezpieczeństwa informacji w przepisach prawa polskiego aż po wprowadzenie bezpośrednio obowiązujących na szczeblu unijnym przepisów RODO regulujących status prawny inspektora ochrony danych. Od 2018 roku kwestie dotyczące ochrony danych osobowych są bowiem głównie regulowane przez prawo unijne. Artykuł omawia kwestie dotyczące powołania, zadań oraz innych wymogów mających na celu zapewnienie prawidłowego ich wykonywania przez osoby pełniące tę funkcję. Za hipotezę badawczą przyjęto założenie, że status prawny inspektora ochrony danych ewoluował w czasie, a jego status obecnie ma charakter mieszany (wewnętrzno‑zewnętrzny). Artykuł przedstawia istotne wytyczne w zakresie wykładni przepisów prawa dotyczących ochrony danych osobowych w omawianym zakresie oraz dobre praktyki w zakresie stosowania przepisów prawa w praktyce. W artykule wykorzystano metody dogmatycznoprawną i historycznoprawną oraz metodę analizy orzecznictwa, decyzji organu nadzorczego oraz wytycznych i opinii wydawanych przez organy zajmujące się ochroną danych osobowych w Polsce i w Unii Europejskiej, które miały na celu weryfikację hipotezy badawczej przedstawionej w artykule. Artykuł ma istotne znaczenie dla prawidłowego określenia statusu prawnego inspektora ochrony danych, co wpływa na interesy osób wykonujących ten zawód, ale także ma wpływ na realizację obowiązków nałożonych na administratorów danych osobowych oraz podmioty przetwarzające, które zatrudniają takie osoby.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Katarzyna Siemion (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Zastosowanie paremii facultas probationum non est angustanda w polskiej procedurze karnej
Prawo rzymskie stanowi fundament europejskiej kultury prawnej, a jego zasady – utrwalone w paremiach i maksymach – zachowują aktualność także w polskim porządku prawnym. Niniejszy artykuł podejmuje próbę analizy współczesnego znaczenia i zastosowania paremii facultas probationum non est angustanda („możliwość przeprowadzania dowodów nie może być ograniczona”) w kontekście polskiej procedury karnej. Celem badania jest określenie, czy i w jakim zakresie sentencja ta znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie sądów karnych, a także w jakiej mierze jej sens został ograniczony przez obowiązujące regulacje procesowe. Przyjęta hipoteza badawcza zakłada, iż znaczenie maksymy zostało współcześnie zawężone, a praktyka orzecznicza odchodzi od jej klasycznego, romanistycznego rozumienia. Dla weryfikacji tej tezy zastosowano metody historycznoprawną i dogmatycznoprawną, pozwalające na analizę zarówno źródeł prawa rzymskiego, jak i współczesnego orzecznictwa. Uzupełniająco wykorzystano metody funkcjonalną i celowościową, umożliwiające zbadanie, w jaki sposób zasada swobody dowodowej realizowana jest w praktyce procesowej. Analiza wskazuje, że choć paremia facultas probationum non est angustanda nie występuje expressis verbis w aktach normatywnych, to jej sens znajduje wyraźne odbicie w zasadach polskiego postępowania karnego, zwłaszcza w odniesieniu do inicjatywy dowodowej stron oraz braku zamkniętego katalogu środków dowodowych. Jednocześnie liczne ograniczenia ustawowe – w tym zakazy dowodowe oraz przesłanki oddalenia wniosków dowodowych ujęte w art. 170 k.p.k. – prowadzą do praktycznego zawężenia idei płynącej z treści sentencji. W szczególności analiza orzecznictwa Sądu Najwyższego i sądów powszechnych potwierdza, że swoboda dowodowa stron bywa ograniczana ze względów pragmatycznych, co osłabia pełne urzeczywistnienie idei wyrażonej przez rzymską paremię. Artykuł ukazuje zatem, że choć tradycja romanistyczna wciąż silnie oddziałuje na współczesne prawo karne, to jej uniwersalne zasady ulegają reinterpretacji i adaptacji do potrzeb współczesnego procesu. Refleksja nad znaczeniem facultas probationum non est angustanda pozwala dostrzec napięcie między ideałem prawdy materialnej a pragmatyką proceduralną i stanowi przyczynek do dalszej dyskusji nad granicami inicjatywy dowodowej w postępowaniu karnym.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Zuzanna Kaja Fliszkiewicz (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Działalność na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego w świetle orzecznictwa sądów karnych
W niniejszym artykule podjęto analizę pojęcia działalności na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego w świetle aktualnego orzecznictwa polskich sądów karnych. Przedstawiono wybrane orzeczenia, w których sądy rozstrzygały, czy określone zachowania i działania mogą być uznane za przejaw walki o suwerenność państwa i czy spełniają one przesłanki przewidziane w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego, skazywanych przez sądy i organy bezpieczeństwa państwa komunistycznego za działalność niezgodną z ideologią władz PRL, a związaną z dążeniem do odzyskania niepodległości przez Polskę. Analizowana regulacja pozwala bowiem zasądzić od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę wynikłe z wydania lub wykonania orzeczenia albo decyzji. Właściwym i uprawnionym organem zasądzającym owe odszkodowania lub zadośćuczynienia jest sąd okręgowy lub wojskowy sąd okręgowy, który wydał orzeczenie stwierdzające nieważność. Postępowanie prowadzi się na podstawie przepisów rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego, dotyczącego odszkodowania za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie. Pojęcie „działalność na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego” jest zatem kluczowe w kontekście uznania za nieważne orzeczeń oraz zasądzania zadośćuczynień i odszkodowań na podstawie tzw. ustawy lutowej. Wskazano, w jaki sposób sądy karne oceniają motywację i charakter czynów, które w przeszłości kwalifikowano jako przestępstwa przeciwko ustrojowi PRL, a które współcześnie uznawane są za działanie w słusznej sprawie – obrony niepodległości, demokracji i praw człowieka. Analiza obejmuje wybrane orzeczenia sądów okręgowych i apelacyjnych oraz Sądu Najwyższego. W opracowaniu przywołano również przykłady najciekawszych stanów faktycznych, które były przedmiotem rozpoznania sądów karnych rozstrzygających sprawy na podstawie tzw. ustawy lutowej.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Marta Mozgawa-Saj (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Uznanie za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego
Celem niniejszego artykułu jest szczegółowa analiza ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego w zakresie postępowania rehabilitacyjnego. Artykuł przedstawia genezę uchwalenia ustawy, jej kontekst historyczny oraz praktyczne aspekty jej stosowania. Wprowadzenie do tematyki obejmuje przegląd zmian ustrojowych w Polsce po 1989 roku, które doprowadziły do konieczności dokonania rozliczeń z przeszłością i naprawienia krzywd wyrządzonych przez aparat represji. W badaniu wykorzystano szeroki wachlarz źródeł, w tym przede wszystkim bogate orzecznictwo sądowe, a także literaturę przedmiotu oraz dokumenty legislacyjne. Metodologia badawcza obejmuje analizę prawną i historyczną, która pozwala na zrozumienie przepisów oraz ich wpływ na postępowania rehabilitacyjne. Artykuł ma na celu nie tylko przedstawienie historycznego tła uchwalenia ustawy, ale także ukazanie jej znaczenia dla osób represjonowanych. Czytelnik znajdzie w nim informacje, które ukazują, w jaki sposób ustawa przyczyniła się do naprawienia niesprawiedliwości i przywrócenia godności osobom niesłusznie skazanym. Artykuł ukazuje, jak prawo może być narzędziem sprawiedliwości i jak ważne jest rozliczenie się z przeszłością dla budowania przyszłości opartej na szacunku dla praw i godności człowieka.
naprawienie krzywd związanych z represjami
działalność na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Magdalena Zamroczyńska (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Przydatna lekcja dobrego prawodawstwa potrzebna współcześnie. O dostrzeżeniu zdrowia publicznego w projekcie kodeksu wykroczeń z 1961 roku
Zdrowie publiczne bez wątpienia stanowi dobro prawne o najważniejszym znaczeniu dla prawidłowego funkcjonowania jednostki i państwa. Jego dostrzeżenie i prawidłowa interpretacja powinny prowadzić do konstruowania przepisów różnych gałęzi prawa, których celem byłaby ochrona tego dobra prawnego i dążenie do utrzymywania jak najwyższego poziomu zdrowia w wymiarze społecznym. Jednym z aspektów ochrony zdrowia publicznego są stypizowane w Kodeksie wykroczeń czyny zabronione. W toku prac legislacyjnych nad pierwotną wersją tego kodeksu pojawiła się koncepcja wykroczeń przeciwko zdrowiu publicznemu, co wpisywało się w utrzymywaną międzywojenną tendencję wskazywania wprost tego dobra prawnego także przy nazewnictwie odnośnych urzędów państwowych. Jednak z pomysłu tego zrezygnowano na rzecz ogólniejszego określenia „zdrowie”. Wskazany w tytule problem badawczy skłania do refleksji nad prawidłową interpretacją przepisów Kodeksu wykroczeń typizujących czyny przeciwko zdrowiu, wśród których dostrzec należy wykroczenia godzące w zdrowie publiczne. Potrzeba zwrócenia uwagi i wzbudzenia naukowej dyskusji nad tą problematyką ma również wymiar praktyczny w świetle aktualnych zagrożeń dla zdrowia publicznego. Realizacja celu naukowego wynika z zastosowania metod formalno‑dogmatycznej i historycznoprawnej, a także analizy literatury i orzecznictwa sądowego.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Sebastian Czechowicz (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
O zastosowaniu filozofii języka potocznego do badania prawa – Causation in the Law H. L. A. Harta i T. Honorégo
Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie pracy brytyjskich prawników Herberta Lionela Adolphusa Harta i Tony’ego Honorégo pt. Causation in the Law, wydanej po raz pierwszy w roku 1959, jako modelowego przykładu zastosowania metod filozofii analitycznej – zwłaszcza jej miękkiej wersji, zwanej „filozofią języka potocznego” – do badania prawa. Praca ta jest przykładem specyficznego spojrzenia na problemy prawne, to próba rozstrzygania problemów prawnych, jak pisał Hart, „w perspektywie filozofii”. Artykuł przywołuje podstawowe założenia filozofii analitycznej, na tle których prezentowane są rozwiązania przyjęte przez autorów Causation… Przyświeca im przekonanie, że dotychczasowe definicje przyczynowości nie do końca i nie zawsze sprawdzają się w praktyce prawniczej. Hart i Honoré przyjmują, że stosowane dotychczas w prawie pojęcie przyczyny jest zbyt ograniczone, i proponują ujęcie znacznie szersze. Autorzy, czyniąc zadość ogólnym regułom filozofii analitycznej, wykonują pracę metodą „drobnych kroczków” – badają pojęcie przyczyny w prawie wnikliwie, analizują setki spraw z różnych dziedzin prawa i różnych prawnych porządków, a ich celem jest wypracowanie nowej, bogatszej i inspirującej koncepcji przyczynowości. Przedstawione w książce pojęcie przyczynowości nie jest jednolite, to cała grupa pojęć skupionych wokół centralnej idei przyczynowości, rozumianej jako fizyczna manipulacja lub interwencja, przy czym wszystkie peryferyjne rozumienia przyczynowości w jakimś sensie odnoszą się do rozumienia centralnego. Ta nowa koncepcja przyczynowości, różna od ujęć dotychczasowych i silnie zakorzeniona w założeniach filozoficznych, stała się inspiracją i punktem wyjścia dla współczesnych autorów podejmujących temat przyczynowości w prawie.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Katarzyna Doliwa (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Prawny model sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych w Polsce w latach 1958–1991
W początkowym okresie istnienia Polski Ludowej proces nabywania przez rolników i inne podmioty gruntów rolnych stanowiących własność państwową podporządkowany był regulacjom o charakterze publicznoprawnym – szczególnie istotne znaczenie miały tu oczywiście przepisy dotyczące reformy rolnej oraz osadnictwa na Ziemiach Odzyskanych. Wprowadzenie mechanizmów cywilnoprawnych do regulacji prawnej tej dziedziny stosunków społecznych nastąpiło dopiero w 1958 roku. Wówczas ukształtowany został – właściwy dla całego okresu PRL – mieszany, łączący elementy prawa administracyjnego i cywilnego, model zbywania gruntów państwowych zgromadzonych w Państwowym Funduszu Ziemi. Nabycie nieruchomości rolnej następowało na podstawie cywilnoprawnej umowy sprzedaży, jednak jej zawarcie musiało być poprzedzone wydaniem decyzji administracyjnej ustalającej kandydata na nabywcę nieruchomości. W 1990 roku do polskiego prawodawstwa wprowadzono, obok dotychczasowego mieszanego trybu, również alternatywny tryb zbywania nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi (PFZ) w drodze przetargu, mający charakter wyłącznie cywilnoprawny. Ta regulacja antycypowała obowiązujące (po likwidacji PFZ) do dziś, podlegające relatywnie częstym zmianom uregulowania przetargowego trybu zbywania państwowych nieruchomości rolnych przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa, potem – będącą jej następcą prawnym – Agencję Nieruchomości Rolnych i następnie – Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa. W artykule dokonano analizy rozwiązań prawnych dotyczących zbywania w drodze umowy sprzedaży nieruchomości rolnych z Państwowego Funduszu Ziemi, z uwzględnieniem poglądów doktrynalnych oraz orzecznictwa Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego. Ze względu na zmienność regulacji prawnej w zakresie szczegółowych rozwiązań skupiono się przede wszystkim na zagadnieniach konstrukcyjnych decydujących o swoistości przyjętego przez prawodawcę modelu prawnego.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Rafał Michałowski (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Losy księdza Józefa Majewskiego i znaczenie jego Listu do redakcji „Kultury”
Artykuł odnosi się do jednego z kluczowych dokumentów, które miały wpływ na ukształtowanie się doktryny polskiej polityki wschodniej, i powstał na podstawie nowych badań archiwalnych oraz jako podsumowanie dotychczasowych studiów autora. Ksiądz Józef Majewski, autor Listu do redakcji „Kultury”, urodził się w 1928 roku w Husiatynie na ziemiach wschodnich II RP, a zmarł w 2020 roku w Beacon w USA. Jego droga życiowa obejmowała sowiecką deportację, a następnie emigrację do Afryki i do Stanów Zjednoczonych i Kanady. Jerzy Giedroyc, redaktor „Kultury”, bezskutecznie poszukiwał na początku lat 50. XX wieku autora redakcyjnego tekstu, który przedstawiałby polityczne argumenty za nowym podejściem do polskiej polityki wschodniej w skomplikowanych warunkach. Tezy takiego artykułu musiałyby balansować pomiędzy stanowiskiem polskich władz emigracyjnych w Londynie a komunistycznymi władzami PRL w kraju. Napisany przez Majewskiego List do Redakcji „Kultury”, opublikowany w 1952 roku, stał się pretekstem dla Jerzego Giedroycia i redakcji „Kultury” do sformułowania nowej linii pisma opartej na postulacie akceptacji nowych powojennych granic Polski. To z kolei było domyślnym warunkiem uczestnictwa (przyszłej) wolnej Polski, a także Ukrainy (po zakładanym rozpadzie Związku Sowieckiego) w procesach integracyjnych w Europie. Ta nowa linia polityczna pisma stała się podstawą doktryny państwowej III RP po 1989 roku, formowanej po 1952 roku przede wszystkim przez jednego z głównych publicystów „Kultury” – Juliusza Mieroszewskiego – i samego Giedroycia. Ksiądz Majewski po Liście nie opublikował w „Kulturze” kolejnych artykułów ani nie odegrał żadnej dodatkowej politycznej roli w polskim życiu publicznym w kraju ani na emigracji.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Paweł Kowal (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Początki sądownictwa powszechnego na tak zwanych Ziemiach Odzyskanych w świetle wybranych relacji pamiętnikarskich pracowników wymiaru sprawiedliwości
Proces budowy struktur sądownictwa powszechnego na tzw. Ziemiach Odzyskanych od kilkunastu lat budzi coraz większe zainteresowanie polskich historyków prawa i historyków. Dotychczas opublikowano prace poświęcone orzecznictwu sądowemu, szczególnie w sprawach karnych, strukturom wymiaru sprawiedliwości i prokuratury, a także obsadzie personalnej sądów i prokuratur działających po II wojnie światowej na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Brakuje natomiast prac, które pozwalają spojrzeć na proces tworzenia struktur polskiego sądownictwa powszechnego na terytoriach włączonych do państwa polskiego po II wojnie światowej z perspektywy pracowników wymiaru sprawiedliwości, a nie wyłącznie z punktu widzenia materiałów proweniencji urzędowej, takich jak np. sprawozdania przesyłane do Ministerstwa Sprawiedliwości. Warto podkreślić, że ciekawym źródłem mogą być w tym przypadku pamiętniki adwokatów, sędziów, prokuratorów i pracowników administracji sądowej przesyłane na konkursy pamiętnikarskie organizowane w okresie Polski Rzeczpospolitej Ludowej przez różnego rodzaju instytucje. W niniejszej pracy wykorzystano wspomnienia pracowników wymiaru sprawiedliwości znajdujące się w archiwum Instytutu Zachodniego w Poznaniu. Celem artykułu była nie tylko próba ukazania procesu budowy struktur powojennego sądownictwa powszechnego na Ziemiach Zachodnich z perspektywy pracowników ówczesnych sądów, ale także wskazanie, że materiały takie jak pamiętniki mogą stanowić ważne i cenne uzupełnienie dotychczasowej wiedzy na temat procesów zachodzących w strukturach szeroko pojętej administracji i sądownictwa okresu Polski Ludowej w początkach jej funkcjonowania na tzw. Ziemiach Odzyskanych.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Karol Siemaszko (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Prawo do obrony u progu procesu karnego. Rozważania o statusie osoby podejrzanej w polskim prawie karnym procesowym – ujęcie historyczne od 1928 roku
Prawo do obrony jest jednym z fundamentalnych filarów procesu karnego, stanowiącym jednocześnie istotny element ochrony praw człowieka. Jego zakres i zastosowanie ewoluowały na przestrzeni lat, szczególnie w kontekście osób podejrzanych jeszcze przed formalnym przedstawieniem zarzutów. Celem niniejszego artykułu jest analiza historycznego kształtowania się prawa do obrony w początkowej fazie postępowania karnego oraz ocena, w jakim stopniu obecne regulacje odpowiadają standardom prawa międzynarodowego i zasadom rzetelnego procesu. W polskim systemie prawnym prawo to wynika z Konstytucji RP, kodeksu postępowania karnego oraz aktów prawa międzynarodowego, w tym Europejskiej konwencji praw człowieka. Mimo tych gwarancji przez lata problematyczne pozostawało określenie momentu, od którego osoba podejrzana nabywa prawo do obrony. Artykuł podejmuje próbę uporządkowania terminologii i przedstawia ewolucję tego zagadnienia od okresu międzywojennego po współczesne propozycje zmian legislacyjnych. Szczególna uwaga została poświęcona pracom Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, która w swoich projektach przewiduje rozszerzenie definicji podejrzanego, co wpłynie na jego sytuację procesową. Nowe ujęcie tej kategorii może stanowić istotny krok w kierunku zwiększenia ochrony prawnej osób, które dotychczas znajdowały się w swoistej „szarej strefie” postępowania karnego, bez formalnych gwarancji procesowych. W artykule zastosowano metodę dogmatycznoprawną oraz historycznoprawną, co pozwala na prześledzenie zmian w zakresie prawa do obrony od dwudziestolecia międzywojennego po współczesność. Analiza historycznych i współczesnych regulacji pozwala na ocenę, czy proponowane zmiany legislacyjne mogą skutecznie wypełnić istniejące luki prawne i wzmocnić ochronę procesową osób podejrzanych.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Marta Roksana Jasińska (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Udział we wpływach i dodatki do państwowego podatku dochodowego na rzecz związków samorządowych w Polsce międzywojennej
Ustawodawstwo regulujące system źródeł dochodów budżetów związków samorządu terytorialnego w Polsce międzywojennej charakteryzowały między innymi tymczasowość, niestabilność, niekiedy wręcz doraźność i w związku z tym ciągłe poszukiwanie rozwiązań docelowych, których nie zdołano przyjąć do września 1939 roku. Ta uwaga odnosi się w dużej mierze także do konstrukcji prawnej (w postaci udziału we wpływach oraz dodatków komunalnych) umożliwiającej częściowe wykorzystanie państwowego podatku dochodowego na rzecz budżetów związków samorządowych. Obie wskazane formy dochodów budżetów związków samorządowych stanowiły dlań wydajną, najbardziej dogodną i najmniej kosztowną sposobność pozyskiwania środków na finansowanie ich stale rosnących zadań. Analiza przeobrażeń przedstawionej konstrukcji prawnej umożliwiającej wykorzystanie części wpływów państwowego podatku dochodowego na rzecz budżetów związków samorządowych wskazuje, że formą dominującą – ze względu na skalę i zakres terytorialny jej zastosowania (cały kraj) – był udział we wpływach, który przypominał dotację Skarbu Państwa. Starano się jednak wbudować do tego mechanizmu pewne bodźce, skłaniające zainteresowane związki samorządowe do wysiłku na rzecz zwiększania wpływów państwowego podatku dochodowego na ich terenie. Racjonalizowano także podział owego udziału, gdy siedziba zarządu opodatkowanego podmiotu oraz źródła jego dochodu znajdowały się na terenie różnych związków samorządowych. Udział we wpływach podatku dochodowego miał największe znaczenie dla budżetów miast wydzielonych. Jego wielkość przewyższała bowiem ich dochody z podatków samoistnych. Z kolei uprawnienie do ustanawiania dodatku komunalnego do państwowego podatku dochodowego przysługiwało jedynie gminom i powiatowym związkom samorządowym na obszarze województw: poznańskiego, pomorskiego i górnośląskiej części województwa śląskiego. Nie powiodły się bowiem starania na rzecz nowelizacji ustawy o tymczasowym uregulowaniu finansów komunalnych (w 1923 roku, 1936 roku i 1937 roku), w kierunku upowszechnienia tej formy pozyskiwania dochodów przez związki samorządowe, która oddawała do decyzji ich organu stanowiącego ustanowienie i skalę (w ramach określonych ustawowo granic) dodatkowego obciążenia podatników na swoim terenie.
udział we wpływach i dodatki komunalne do podatku dochodowego
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Andrzej Witkowski (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Uwarunkowania prawno‑organizacyjne opieki zdrowotnej w II Rzeczypospolitej na poziomie centralnym
Niniejszy tekst został poświęcony wybranym zagadnieniom funkcjonowania opieki zdrowotnej w II Rzeczypospolitej na poziomie krajowym. Celem artykułu jest charakterystyka organizacji ochrony zdrowia w okresie międzywojennym. Praca obejmuje okres od 1919 do 1939 roku, a zatem od momentu objęcia przez odrodzone państwo polskie zwierzchności, poprzez pokazanie dynamiki zmian w kolejnych latach funkcjonowania II Rzeczypospolitej, aż do września 1939 roku. Kształtowanie się centralnych organów państwowej ochrony zdrowia oraz sytuacja sanitarno‑epidemiologiczna zostaną omówione w odniesieniu do polityczno‑społeczno-ekonomicznej sytuacji ziem Polski. Pytania badawcze, które postawiono w niniejszej publikacji, mają na celu odpowiedź na pytania o to, jak szybko po I wojnie udało się stworzyć podwaliny prawne dla funkcjonowania systemu ochrony zdrowia w Polsce? Dlaczego zlikwidowano Ministerstwo Zdrowia Publicznego w obliczu tak trudnej sytuacji zdrowotnej i sanitarnej w okresie powojennym? Czy możliwym było objęcie jednym wspólnym ustawodawstwem sanitarnym całego kraju, dotąd podzielonego różnymi ustawodawstwami zaborców? I wreszcie – czy stworzony system ochrony zdrowia spełniał postawione mu zadania? W niniejszej pracy wykorzystano materiały wytworzone przez polską administrację ziem północno‑wschodnich w okresie międzywojennym, przechowywane w Republice Białorusi: w Państwowym Archiwum Obwodu Grodzieńskiego w Grodnie (Dziarżauny Archiu Hrodzienskaj Wobłasci) i Państwowym Archiwum Obwodu Brzeskiego w Brześciu (Dziarżauny Archiu Breskaj Wobłasci). Kwerendą objęto również Litewskie Centralne Archiwum Państwowe w Wilnie (Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas). W przypadku wszystkich trzech archiwów najwięcej materiału pozyskano z zespołów odnoszących się do urzędów wojewódzkich. W pracy wykorzystano również literaturę o charakterze wspomnieniowym. Były to wspomnienia i pamiętniki lekarzy pracujących w Polsce w okresie międzywojennym. Fundamentem analizy są akty normatywne z okresu międzywojennego.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Agnieszka Daniluk, Magdalena Lewonowska (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Prawo zwyczajowe a zwyczaj: zwyczaje spadkowe włościan w II Rzeczypospolitej
Artykuł składa się z czterech części. Pierwsza z nich dotyczy pojęcia zwyczaju oraz prawa zwyczajowego. Autor omówił w niej teoretyczne i historycznoprawne zagadnienia, które są związane z obowiązywaniem prawa zwyczajowego, w tym instytucją desuetudo (odwyknienia), która ma również zastosowanie w przypadku obowiązywania prawa stanowionego. Kolejna część publikacji dotyczy prawa spadkowego II Rzeczypospolitej, w której czterech dawnych dzielnicach zaborczych obowiązywały odrębne systemy prawa spadkowego, tj. kodeks cywilny niemiecki, Kodeks Napoleona, kodeks cywilny austriacki i rosyjski Zbiór Praw. Trzecia część artykułu obejmuje zwyczaje spadkowe włościan, które obowiązywały w tych dzielnicach. Co istotne, zwyczaje te obejmowały około 60 procent społeczeństwa ówczesnego państwa polskiego i były często zróżnicowane regionalnie (w ramach danej dzielnicy). W podsumowaniu zwrócono uwagę na wpływ zwyczajów spadkowych włościan na strukturę gospodarstw wiejskich oraz na projekty ustaw, które dotyczyły ich niepodzielności i odrębnego dziedziczenia. Wynika z tego, że obowiązujące wówczas zwyczaje spadkowe włościan miały ogromny wpływ na układ stosunków majątkowych ludności wiejskiej. Dokładne zaś wyznaczenie granicy między zwyczajem a prawem zwyczajowym często było i jest trudne do określenia, czego przykładem były zwyczaje spadkowe włościan w II Rzeczypospolitej.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Robert Jastrzębski (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Konstytucjonalizm socjalny: Meksyk i Wenezuela w procesie transformacji prawa
Konstytucja Meksyku – uchwalona 5 lutego 1917 roku – zawiera fundamentalne elementy konstytucjonalizmu socjalnego, oparte na prawie narodu i ludu, które współgrają z prawami indywidualnymi. Była pierwszą ustawą zasadniczą, która wdrażała prawa drugiej generacji. Natomiast konstytucja Wenezueli – w jej brzmieniu z 30 grudnia 1999 roku – zawiera również nowe elementy konstytucjonalizmu socjalnego, którego podstawą była silna legitymizacja demokratyczna. Jaka jest geneza konstytucjonalizmu socjalnego i przed jakimi wyzwaniami stoi ten paradygmat we współczesnych Meksyku i Wenezueli? Metoda badawcza obejmuje analizę komparatywno‑historyczną oraz analizę tekstów źródłowych. Konkluzja stanowi, że genezą konstytucjonalizmu meksykańskiego była głęboka potrzeba przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu nawarstwionemu od okresu kolonializmu – od XVI wieku i po odzyskaniu niepodległości przez Meksyk w XIX wieku. Pomimo zmian ustrój Meksyku wciąż dostosowuje system ochrony praw człowieka o nowe rejestry transformacji prawa. W odniesieniu do konstytucjonalizmu wenezuelskiego genezą konstytuanty i uchwalenia konstytucji w 1999 roku była konieczność przeciwdziałania wykluczeniu i nierównościom społecznym, których źródłem również był okres kolonializmu. Współcześnie wyzwaniem dla ustroju jest sprostanie autorytarnym zapędom władzy wykonawczej. Debata nad konstytucjonalizmem socjalnym w pierwszej połowie XX wieku wniosła do dyskursu rewolucyjne zmiany w odniesieniu do prawa własności, prawa do edukacji, zaś konstytucja wenezuelska końca XX wieku stanowiła nowe otwarcie dla kształtowania paradygmatu praw socjalnych, które nieustanie ulegają transformacji.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Łukasz Czarnecki (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Is Soviet Law Still Relevant to Legal Academic Research? Polish Contributions to Soviet Legal Studies: Revisiting a Forgotten Jurisprudence
Although the Soviet Union has collapsed and Soviet law no longer functions as a living legal system, its significance as an object of legal scholarship remains an open and pressing question. The legacy of Soviet law is not merely of historical interest; it also provides an important lens for understanding the ways in which law can be instrumentalised for political ends and how legal systems may be shaped or distorted by authoritarian power. This article argues that the continued study of Soviet law offers valuable insights into contemporary challenges to the rule of law, particularly in post-socialist contexts where legal institutions often retain traces of their Soviet heritage. In pursuing this argument, the article pays particular attention to the often-overlooked contributions of Polish legal scholars. Already in the interwar period, Polish academics provided some of the earliest and most incisive analyses of Soviet legal theory and practice. Later, the postwar Polish émigré community produced a significant body of scholarship that critically examined Soviet law from a comparative and international perspective. Their work not only enriched the broader understanding of the Soviet legal system but also highlighted its global implications for legal theory and practice. Finally, the article underscores the importance of internationalising this intellectual legacy. By bringing Polish scholarship into closer dialogue with global Soviet legal studies, we can better appreciate the complexity of Soviet law and its enduring relevance, while simultaneously broadening the scope of comparative legal history.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Anna Stawarska-Rippel (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Lenin prawnik o prawie rewolucji. Zagadnienia wybrane. Szkic problemu
O wodzu rewolucji bolszewickiej napisano już bardzo wiele książek i artykułów naukowych. Autorzy biografii na ogół ledwie wzmiankują o fakcie, że Lenin ukończył prawo na Uniwersytecie w Petersburgu. Nie zajmowano się Leninem jako twórcą sowieckiego prawa, które wszak miało być – i w znacznym stopniu było – zupełnie inne aniżeli prawo cywilizowanych systemów XX wieku. Lenin, mimo że umarł stosunkowo młodo (w wieku 54 lat), żył w trzech zupełnie różnych epokach: 1. w imperium rosyjskim o systemie feudalnym, ze specyfiką rosyjską tego systemu; 2. w krótkich latach przegranych wojen i rewolucji (1904 – październik 1917); 3. od listopada 1917 roku do śmierci był zwycięskim wodzem nowego systemu totalitarnego, pierwszego takiego w dziejach świata. Mussolini, Hitler i inni przyjdą później, wielu nawet znacznie później, przy czym wraz z upadkiem tych innych upadnie też system przez nich utworzony, natomiast Lenin stworzony przez siebie system przekazał w ręce Józefa Wissarionowicza Dżugaszwilego – Stalina i kolejnych wodzów. Jak wiadomo, w listopadzie 1891 roku Włodzimierz Uljanow ukończył na Uniwersytecie w Petersburgu prawo; ukończył je celująco, otrzymał dyplom Cesarskiego Uniwersytetu Petersburskiego z wyróżnieniem i wkrótce rozpoczął praktykę w kancelarii adwokackiej. Czy studia prawnicze odegrały jakąś rolę, gdy przyszedł czas, kiedy Włodzimierz Uljanow – już wówczas jako Lenin – tworzył prawo dla czerwonego imperium? Prawo zupełnie inne aniżeli to, którego uczono na carskim uniwersytecie.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Adam Lityński (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Ochrona poszkodowanego zdarzeniem komunikacyjnym w Polsce – ewolucja odpowiedzialności posiadacza pojazdu mechanicznego i obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego
Rozwój przemysłu motoryzacyjnego, zapoczątkowany przez stworzenie pierwszego pojazdu napędzanego silnikiem parowym, stanowił wielki krok dla ludzkości. Wraz z nim konieczny stał się rozwój infrastruktury oraz wprowadzenie odpowiednich wymogów prawnych w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa uczestnikom ruchu drogowego, którzy narażeni są na większe ryzyko wyrządzenia im szkody. Dostrzeżono też konieczność zagwarantowania poszkodowanemu ochrony i możliwości skutecznego dochodzenia przez niego roszczeń wynikłych ze zdarzenia komunikacyjnego. Stało się to przyczyną wprowadzenia odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną ruchem pojazdu mechanicznego opartej na zasadzie ryzyka, a w dalszym etapie także systemu obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych mających charakter gwarancyjny. Celem artykułu jest prezentacja ewolucji odpowiedzialności cywilnej za szkodę wyrządzoną ruchem pojazdu mechanicznego oraz jej wpływu na powstanie obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadacza pojazdu mechanicznego i kompleksowego systemu regulacji prawnych dotyczących tego ubezpieczenia przez prawodawcę unijnego. W artykule posłużono się metodą historycznoprawną oraz dogmatycznoprawną, które doprowadziły do sformułowania wniosku, że z punktu widzenia zapewnienia ochrony prawnej poszkodowanego zdarzeniem komunikacyjnym uzasadnione było wprowadzenie zaostrzonych zasad odpowiedzialności cywilnej, a także rozwiązań prawnych, które mają na celu zapewnienie gwarancji zaspokojenia roszczeń poszkodowanego. W tym zakresie szczególną rolę należy przypisać utworzeniu systemu regulacji prawnych obejmujących obowiązkowe ubezpieczenia komunikacyjne, biur krajowych i instytucji odpowiedzialnych za odszkodowanie.
obowiązkowe ubezpieczenie OC posiadacza pojazdu mechanicznego
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Ewa Jędrzejewska (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Ideał urzędnika w teorii biurokracji Józefa Olszewskiego
Przedmiotem rozważań podjętych w artykule jest ideał urzędnika zarysowany przez Józefa Olszewskiego w ramach sformułowanej przez niego teorii biurokracji. Myśliciel w podjętych rozważaniach korzystał z wiedzy i doświadczenia, które zdobył jako wieloletni urzędnik państwowy oraz radny będący reprezentantem społeczeństwa. Przedstawiony przez niego wzorzec osobowy należy traktować jako wyraz dążenia do uformowania elity urzędniczej w pełnym tego słowa znaczeniu. Miała być to wyodrębniona grupa zawodowa, składająca się z osób przepełnionych poczuciem misji społecznej, dążących do udzielania pomocy obywatelom zgodnie z zasadą, iż społeczeństwo ma pierwszeństwo przed państwem. Biurokracja była uważana przez Józefa Olszewskiego za niebezpieczną, wyjątkowo szkodliwą chorobę społeczną, której należy się przeciwstawiać. Jej rozwój powoduje bowiem podporządkowanie życia publicznego urzędnikom oraz funkcjonowanie administracji w oderwaniu od rzeczywistych potrzeb społecznych. Józef Olszewski wiązał biurokrację z niewłaściwym sposobem rozumienia zadań państwa. Powinno ono przede wszystkim służyć obywatelom i harmonizować ich dążenia jednostkowe, mając na uwadze osiągnięcie względnie możliwej szczęśliwości. We właściwym uformowaniu kadr urzędniczych autor ten pokładał nadzieję na przeprowadzenie gruntownej reformy administracji publicznej. Poglądy Józefa Olszewskiego porównywane są często w literaturze ze stanowiskiem Maxa Webera, przy czym podkreśla się, że obaj myśliciele przedstawili koncepcje przeciwstawne. Cechy urzędnika piętnowane przez Olszewskiego, uznawane przez niego za negatywne, w ujęciu Webera stają się pożądanymi, pozytywnymi.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Anna Kryniecka-Piotrak (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Nieznany list biskupa Waleriana Protaszewicza do papieża Grzegorza XIII z 1576 roku w sprawie erekcji wileńskiego uniwersytetu
W artykule przetłumaczono i opatrzono krótkim komentarzem list biskupa wileńskiego Waleriana Protaszewicza do papieża Grzegorza XIII z dnia 25 czerwca 1576 roku w sprawie erekcji wileńskiego uniwersytetu. Hierarcha, pisząc do biskupa Rzymu, chciał go przekonać do wydania bulli, na mocy której byłoby możliwe przekształcenie funkcjonującego w Wilnie kolegium jezuickiego w szkołę wyższą. To właśnie z treści listu można wyczytać rzeczywistą intencję autora oraz przeanalizować argumenty, jakimi biskup Walerian Protaszewicz chciał przekonać papieża do swojej koncepcji na funkcjonowanie ośrodka akademickiego na Litwie. W staraniach wileńskiego hierarchy widoczna jest jego determinacja w zakresie przekształcenia kolegium jezuickiego w szkołę wyższą. Biskup Walerian Protaszewicz wskazywał papieżowi potrzebę kształcenia uniwersyteckiego młodzieży, którą uniemożliwiało oddalenie europejskich ośrodków akademickich od Wilna. Ponadto w zgodzie z postanowieniami soboru trydenckiego i założeniami kontrreformacji nowo powstała szkoła wyższa, zdaniem wileńskiego hierarchy, miała przyczynić się do zahamowania rozwoju wyznań niekatolickich i byłaby miejscem wymiany uniwersalnych wartości duchowych. Wileński ośrodek akademicki byłby również propagatorem wiary katolickiej na kraje ościenne, głównie protestanckie. Takimi argumentami posłużył się Walerian Protaszewicz, by przekonać papieża Grzegorza XIII do wydania dokumentu umożliwiającego erekcją uniwersytetu, która się stała faktem po kilku latach starań wileńskiego biskupa. Zdecydowano się na tłumaczenie listu biskupa Waleriana Protaszewicza do papieża Grzegorza XIII z 1576 roku w sprawie erekcji uniwersytetu w Wilnie, by ułatwić dalsze badania nad dokumentem i nad powstaniem Akademii Wileńskiej wszystkim osobom nieznającym łaciny, a w szczególności historykom, historykom prawa czy badaczom z innych dziedzin nauki.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Piotr Niczyporuk (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Definicja przestępstwa (delictum) w Tractatus criminalis Tyberiusza Decianusa (1509–1582)
Tyberiusz Decianus (1509–1582) zaliczany jest do przedstawicieli XVI-wiecznej włoskiej szkoły prawa karnego. Urodzony w Udine prawnik, nauczyciel akademicki i sędzia znany jest przede wszystkim jako autor monumentalnego Tractatus criminalis. Renesansowy jurysta twórczo rozwinął w nim dorobek rzymskiej jurysprudencji, opierając się w szczególności na zachowanych w Digestach Justyniańskich fragmentach prac Klaudiusza Saturninusa oraz Marcianusa. Istotne znaczenie dla Decianusa miały również dzieła średniowiecznych glosatorów i komentatorów, zwłaszcza Azona, Baldusa de Ubaldis oraz Bartolusa de Saxoferrato. To właśnie z perspektywy swych wielkich średniowiecznych poprzedników Decianus interpretował źródła antyczne, poszukując jednak zupełnie nowatorskich rozwiązań, które w istocie uznać należy za historyczny fundament dla dogmatycznych koncepcji nauki XIX‑wiecznej. W Tractatus criminalis Tyberiusz Decianus sformułował przede wszystkim naukową definicję abstrakcyjnie ujętego przestępstwa (delictum). Celem opracowania jest ustalenie znaczenia zaproponowanej przez Decianusa definicji dla rozwoju europejskiej nauki o przestępstwie. Realizacji tego zamierzenia służyć ma analiza definicji przestępstwa ze szczególnym uwzględnieniem wykorzystanych przez Decianusa źródeł – dzieł jurystów antycznych i przedstawicieli średniowiecznych szkół prawniczych. Uwagę poświęcono także oddziaływaniu filozofii scholastycznej na stworzoną przez Decianusa koncepcję abstrakcyjnie ujętego przestępstwa.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Bartosz Zalewski (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
The Legislative Powers of the King and the Sejm in Relation to Royal Towns in Poland in the 14th–16th Centuries
Granting a location privilege that ensured townspeople would be subject to a specific law did not mean this was always the case. Although the clauses of German law in the location privileges specified the applicable law – for example ius Magdeburgense, ius Novoforense, or ius Culmense – knowledge of German law in the towns of the Kingdom of Poland was limited in the late Middle Ages. Moreover, the law was often inadequate for local conditions. This inadequacy, as well as the incompleteness of the regulations of Saxon-Magdeburg law, were among the main reasons for its modification, in which the monarch played an important role. The first part of the article summarises the findings on the role of German law clauses in location privileges. The second part discusses the king’s competence to legislate for cities that developed or modified the law guaranteed in the German law clauses. The main sources used were Saxon-Magdeburg law (a gloss on the Saxon Mirror and a gloss on the Magdeburg Weichbild), which authorised the monarch to introduce regulations that replaced written law. In the Jagiellonian Kingdom of Poland, however, the central legislative authority was not only the monarch, but also the Sejm, which claimed the power to enact laws for towns and townspeople. The third part of the article discusses how this power developed alongside changes in the monarch’s legislative role.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Maciej Mikuła (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Refleksji kilka o morskiej aktywności kwestury w okresie republiki
Urząd kwestora, zaliczany do magistratus minores, przez dłuższy czas nie cieszył się atencją badaczy, co przede wszystkim jest wynikiem zachowanych źródeł, w zdecydowanej części nieprawniczych. Zawarte w nich informacje są wyjątkowo skąpe, czasem na tyle chaotyczne, że mogą zniechęcać do układania naukowych puzzli, pozwalających uchwycić choćby fragmentaryczny kształt kompetencji tej magistratury. Przedmiotem niniejszego tekstu jest próba spojrzenia na znany fragment bizantyjskiego historyka (Lydus, De Mag. 1.27), od wielu dekad budzący kontrowersje w świecie nauki, z uwzględnieniem wydobytych (i w dalszym ciągu wydobywanych) rostra rzymskich okrętów biorących udział w bitwie u Wysp Egadzkich (Aegati Insulae). Bazę do badań stanowią także relacje pióra Polibiusza z Megalopolis i Liwiusza z Patavium, które to będą konfrontowane z literaturą przedmiotu. Centralnym problemem badawczym jest ustalenie, czy użyta tylko w jednym źródle (De Magistribus Lydusa), pochodzącym z VI wieku n.e. fraza quaestores classici jest efektem bałaganu, jaki współcześni badacze przypisują bizantyjskiemu historykowi, czy też – mając na uwadze nowe źródła epigraficzne – można doszukiwać się tam chociażby ziarna prawdy. Aby rozstrzygnąć ten dylemat badawczy, niezbędne będzie nakreślenie krótkiego szkicu dotyczącego rzymskiej aktywności na morzach, z uwzględnieniem duumiviri navales – magistratury, która pojawiła się u schyłku IV wieku p.n.e. Metody historycznoprawna, a także – częściowo – historyczna pozwalają na uchwycenie zmieniającej się rzeczywistości republikańskiego Rzymu w III wieku p.n.e.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Piotr Kołodko (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Historyczne i prawne uwarunkowania oddłużenia osób fizycznych
W ramach niniejszego opracowania poddano analizie historyczny rozwój idei oddłużenia, którą można potraktować jako nieoczywisty wynik refleksji nad niewypłacalnością dłużnika. Cel badawczy tak zarysowanej problematyki ma jednak dwuzakresowy wymiar. Z jednej więc strony uwagę skupia, ujęta z perspektywy historycznej, ewolucja prawodawczej percepcji relacji wierzyciel – dłużnik, zwłaszcza w sytuacji, gdy dłużnik traci zdolność do zaspokojenia ciążących na nim długów. Z drugiej zaś – istotna część artykułu została poświęcona rozwojowi przyjętych przez polskiego ustawodawcę konstrukcji prawnych, które na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat realizowały lub realizują, z różnym zresztą skutkiem, ideę oddłużenia osób fizycznych. W pracy nad tekstem wykorzystano stosunkowo liczną literaturę przedmiotu, zarówno krajową, jak i obcojęzyczną, dzięki czemu uzyskano odpowiednio szeroką perspektywę analityczną. Metody badawcze natomiast, które pozwoliły na formułowanie wniosków, prowokowanych tokiem wywodu, to przede wszystkim metoda formalnodogmatyczna i wspierająca ją metoda historyczna, a także prawnoporównawcza. Przyjęta w opracowaniu teza wyraża się aprobatą dla idei oddłużenia, realizowanej jednak przez taką konstrukcję prawną, która zapewniając niewypłacalnemu dłużnikowi możliwość „nowego startu”, nie wypacza przy tym tradycyjnie ujmowanej istoty stosunku zobowiązaniowego. Ważne jest przy tym, by dostępność instrumentu oddłużenia była realna, tak w wymiarze jej normatywnych przesłanek, jak też braku podmiotowej reglamentacji – przedsiębiorca lub konsument. W dobie rosnącej podaży na rynku usług finansowych i skorelowanego z tym popytu na dobra konsumpcyjne, który konsekwentnie prowadzi do wzrostu zadłużenia uczestników obrotu cywilnoprawnego, zaproponowany temat artykułu wydaje się tyleż aktualny, co krzepiący.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Maciej Pannert (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Nowe rozwiązania a problemy pisowni imion i nazwisk mniejszości polskiej na Litwie w świetle prawa krajowego i międzynarodowego
Imię i nazwisko są nieodłączną częścią identyfikacji osoby, a pisownia imienia i nazwiska obywatela w oficjalnych dokumentach świadczy też o polityce kraju wobec jego obywateli. Identyfikacja osoby związana jest z narodowością, do której ta osoba się zalicza, jak również z wymogami prawa państwa, tradycją tego kraju oraz normami prawa międzynarodowego, które regulują prawa człowieka. Na początku lat 90. Rzeczpospolita Polska i na nowo odrodzona Republika Litewska znalazły się w nowej przestrzeni geopolitycznej. Do władzy w obu krajach doszły demokratyczne siły polityczne dążące do zachodniego systemu wartości, którego fundamentem są prawa człowieka. Zarówno w Polsce, jak i na Litwie mieszkała znaczna liczba osób należących odpowiednio do litewskiej i polskiej mniejszości narodowej, prawa których należało określić według norm europejskich standardów. Pisownia imion i nazwisk mniejszości polskiej na Litwie i mniejszości litewskiej w Polsce jest jedną z ważniejszych w tym zespole praw mniejszości narodowych. Dlatego też zagadnienie to znalazło się zarówno w Deklaracji o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy między Rzecząpospolitą Polską i Republiką Litewską, podpisanej 13 stycznia 1992 roku, jak i w Traktacie o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy, ratyfikowanym 13 października 1994 roku. Polska i Litwa ratyfikowały programowy dokument prawny – Konwencję ramową o ochronie mniejszości narodowych – i kilka innych, które odwoływały się też do uszanowania prawa mniejszości narodowych w kwestii pisowni imienia i nazwiska w oficjalnych dokumentach. Jednocześnie ewidentny jest trend podkreślający fundamentalne znaczenie języka państwowego w obu krajach i każda próba wprowadzenia dodatkowych liter i znaków diakrytycznych potencjalnie oceniana jest jako pewne iluzoryczne zagrożenie dla języka państwowego. Polska uporała się z tym problemem, mimo skomplikowanej i często wręcz tragicznej historii relacji z sąsiadującymi krajami, i przyjęła stosowne rozwiązania prawne zezwalające na oryginalną pisownię imion i nazwisk. Litwa jest na drodze ku rozwiązaniu tego problemu, ale droga ta nie jest ani prosta, ani łatwa do przewidzenia. W ostatnich prawie 20 latach to właśnie wyroki sądowe, międzynarodowe i krajowe w znacznej mierze przyczyniły się do zmian w postrzeganiu tego fenomenu zarówno przez samych obywateli, jak i sędziów oraz prawodawców.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Jarosław Wołkonowski, Aleksander Waszkiewicz, Łukasz Wardyn (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Polityka Litwy wobec mniejszości polskiej po 1990 roku w kontekście zachowania tożsamości narodowej na podstawie badań własnych
Artykuł dotyczy zagadnienia polityki państwa litewskiego wobec polskiej mniejszości narodowej przez ostatnie 35 lat niepodległej Litwy. Zaakcentowano powolny proces eliminacji języka polskiego z przestrzeni publicznej, umniejszenie rangi i ciągłe nękanie szkolnictwa polskiego na Litwie. Odnotowano nieprzychylny stosunek Litwinów do Polaków mieszkających na Litwie, którzy są ludnością autochtoniczną. Powszechną strategią, wykreowaną przez Litwę, jest wzmocnienie tożsamości litewskiej poprzez wyolbrzymianie jednych wydarzeń z historii kraju oraz pomijanie faktów wstydliwych. Państwo litewskie stosuje połowiczne rozwiązania – aby sprostać międzynarodowym normom, przyjmuje pewne pozytywne rozwiązania, ale stosuje ograniczenia stanowiące ukrytą próbę asymilacji polskiej mniejszości. Takie działania, które są wyrazem urojonego zagrożenia dla litewskiej tożsamości, można uznać za przejaw dyskryminacji. Istota polityki wobec mniejszości narodowych ma ogromny wpływ na relacje społeczne oraz międzypaństwowe. Może zarówno zbliżać, jak i oddalać, poprzez podkreślenie różnic i antagonizmów. Szczególnie istotna jest ona w regionach, gdzie historia jest kluczowa w kształtowaniu tożsamości, umiejętności postrzegania swojej ojczyzny, tolerancji do innych narodów i ogólnego spojrzenia na własne państwo. Polityka wobec mniejszości narodowych ma wydźwięk w relacjach państwowych Polski i Litwy i zmuszają rządy obu państw do poszukiwania prawnych kompromisowych rozwiązań opartych na międzynarodowych standardach. Celem artykułu jest wykazanie wpływu polityki Litwy wobec polskiej mniejszości na zachowanie tożsamości narodowej na podstawie wyników badań własnych, które dotyczyły akceptacji polskiej mniejszości przez Litwinów. Mimo powszechnego poglądu o liberalnej polityce Litwy wobec polskiej mniejszości rzeczywistość jest bardziej złożona i oddalona od ideału, co wykazały przeprowadzone badania. Postrzeganie wspólnej historii jest względne i może mieć różne interpretacje, nawet w przypadku narodów, które przez wieki stanowiły jedno państwo. Badania przeprowadzono metodą analizy krytycznej, obserwacją elementów kształtowania współczesnego sytemu oświaty polskiej na Litwie, który ma niebagatelny wpływ na zachowanie tożsamości narodowej oraz wzajemnych relacji. Wyniki własnych badań ankietowych obejmują ponad 3 tysiące respondentów spośród rodzin polskich na Litwie w latach 2020–2021.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Danuta Kamilewicz-Rucińska (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Ewolucja i prawnoporównawcza analiza regulacji dotyczących ochrony infrastruktury krytycznej w Polsce i na Litwie
Celem opracowania jest analiza wybranych kluczowych norm prawnych regulujących ochronę infrastruktury krytycznej (IK) w Polsce oraz na Litwie, z uwzględnieniem tła historycznego, ewolucji przepisów oraz trwającego procesu harmonizacji ustawodawstw obu państw z regulacjami Unii Europejskiej i NATO. Podjęte rozważania osadzono w kontekście współczesnych zagrożeń, zwłaszcza o charakterze hybrydowym, płynących ze strony Rosji i Białorusi. Asumpt do podejmowanej problematyki stanowiły rzeczywiste incydenty sabotażu w Polsce i na Litwie, które unaoczniły potrzebę skutecznych, przejrzystych i jednolitych ram prawnych w zakresie ochrony IK. W artykule przedstawiono genezę pojęcia infrastruktury krytycznej, sięgającą doświadczeń amerykańskich z lat 90. XX wieku, a także rozwój międzynarodowych standardów ochrony tej infrastruktury pod wpływem działań NATO oraz regulacji unijnych, takich jak dyrektywa EIK (2008) i dyrektywa CER (2023). Wskazano, że proces harmonizacji przepisów w Polsce i na Litwie trwa nadal i koncentruje się wokół implementacji tych aktów. W części poświęconej Polsce omówiono obowiązujące ramy prawne – przede wszystkim ustawę o zarządzaniu kryzysowym z 2007 roku oraz Narodowy Program Ochrony Infrastruktury Krytycznej (NPOIK). Wskazano na wysoki poziom formalizacji, przejrzystość obowiązków oraz zaangażowanie zarówno organów publicznych, jak i prywatnych w ochronę IK. W przypadku Litwy scharakteryzowano ustawę z 2002 roku o ochronie obiektów o istotnym znaczeniu dla bezpieczeństwa państwa oraz późniejsze akty wykonawcze i podkreślono ich rozproszenie, brak spójności i dominację aspektów właścicielskich oraz cyberbezpieczeństwa. W opracowaniu zastosowano metody: dogmatycznoprawną, historycznoprawną, prawnoporównawczą oraz analizy dokumentów i treści. Źródłami analizy były akty normatywne i dokumenty strategiczne obowiązujące w Polsce, na Litwie oraz w ramach UE i NATO. W podsumowaniu wskazano na potrzebę dalszej harmonizacji oraz zacieśnienia współpracy polsko‑ litewskiej w zakresie ochrony IK jako warunku zwiększenia odporności obu państw na zagrożenia współczesnego świata.
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Marcin Niedbała (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Akademickie Koło Prawników Studentów Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie
Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie działalności Koła Prawników Studentów Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, statutowych celów i zadań, głównych dziedzin działalności (odczyty, wydawnictwo, organizowanie konkursów krasomówczych i imprez, prowadzenie biblioteki i czytelni), struktury Koła (komisje i sekcje), a także jego członków, ich praw i obowiązków, uczestnictwa w działalności Koła. Artykuł został napisany głównie na podstawie materiałów źródłowych znajdujących się w Państwowym Archiwum Centralnym Litwy w Wilnie (Lietuvos centrinis valstybės archyvas). Materiały, niestety, są niekompletne. Brakuje dokumentów z lat 1919–1932. W tych latach Koło kilka razy rozpoczynało działalność i po niedługim czasie ją przerywało. O wiele lepiej udokumentowana jest działalność Koła od końca 1933 roku, kiedy wzmocniono kontrolę nad działalnością organizacji studenckich. Zaczęto m.in. wymagać od nich składania sprawozdań z działalności ogólnej i zarządów, sprawozdań finansowych, a także informowania władz uniwersytetu o składzie osobowym zarządów. Nader skromnie przedstawiają się źródła drukowane. Króciutkie sprawozdania zamieszczane w czasopiśmie „Alma Mater Vilnensis” dalekie są od dokładności. Ogólne wiadomości o Kole podaje także profesor Uniwersytetu Stefana Batorego Stanisław Pigoń w artykule Koła naukowe studentów USB w latach 1919–1929, opublikowanym w wydanej w 1929 w Wilnie Księdze pamiątkowej ku uczczeniu CCCL założenia i X wskrzeszenia Uniwersytetu Wileńskiego, t. 2: Dziesięciolecie 1919–1929.
Akademickie Koło Prawników Studentów Uniwersytetu Stefana Batorego
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Henryka Ilgiewicz (artykuł) https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/