Pontyfikowie – prawo i polityka
Słowa kluczowe:
pontyfikowie, legislacja, republika rzymska, magistraturaAbstrakt
Artykuł poniższy ma na celu poprzez analizę literackich i prawniczych tekstów źródłowych pokazanie głównych ról, jakie odegrali w okresie republiki rzymskiej członkowie kolegium kapłańskiego pontyfików. Ich funkcje sakralne, takie jak prowadzenie kalendarza dies fasti i nefasti czy wydawanie dekretów w sprawach dotyczących ekspiacji w przypadku pojawienia się niekorzystnych znaków lub błędów rytualnych podczas sprawowania funkcji publicznych przez urzędników, niejednokrotnie przeplatały się z polityką. Takie błędy, jak wierzyli Rzymianie, mogły spowodować na przykład klęskę w walce. Wskazuję też na procedurę postępowania w przypadku wystąpienia błędu rytualnego. Pontyfikowie brali też udział w wyborze i inauguracji kapłanów, także z innych kolegiów. Odgrywali oni również istotną rolę w procedurze adrogacji – wiele informacji na temat ich zadań zachowało się w mowie Cycerona De domo sua. Niezmiernie istotną funkcją kolegium pontyfików była interpretacja prawa – nie tylko sakralnego, lecz także prywatnego. Poruszam ponadto kwestię ius Papirianum – zbioru prawa, którego opublikowanie przypisywane bywa pierwszemu republikańskiemu zwierzchnikowi kolegium pontyfików.
Najwięcej informacji o działalności kolegium pontyfików znaleźć można w tekstach literackich, głównie w Ab Urbe condita Tytusa Liwiusza. Prawnicze teksty dotyczące pontyfików zachowały się w Digestach, najbardziej znany jest chyba fragment Enchiridionu Pomponiusa. Jurysta podkreślił ich rolę w interpretacji prawa oraz legis actiones. O kolegium wspomniał także Gaius w Instytucjach.
Bibliografia
Bianchi Edoardo, Il ‘rex sacrorum’ a Roma e nell’Italia antica2, Milano 2017.
Botsford George Willis, The Roman Assemblies from Their Origin to the End of the Republic, New York 1909.
Broughton Thomas Robert Shannon, The Magistrates of the Roman Republic, vol. I–II, New York 1951–1952.
Franchini Lorenzo, Voti di guerra e regime pontificale della condizione. La riforma del 200, “Diritto@Storia” 2005, nr 4, https://https://www.dirittoestoria.it/4/Tradizione-Romana/Franchini-Voti-di-Guerra.htm (dostęp: 26.09.2025).
Gillmeister Andrzej, Musiał Danuta W cieniu Kapitolu. Religia starożytnych Rzymian, Kraków 2012.
Kosior Wojciech, Reformy rzymskiego kalendarza – uwagi do badań nad prawem rzymskim, „Opolskie Studia Administracyjno‑Prawne” 2019, nr 17.3, s. 51–86.
Kowalski Henryk, Pontifex maximus w religii i państwie rzymskim, „Vox Patrum” 2004, nr 24, s. 19–31.
Loska Elżbieta, Rola kapłanów przy adrogacji w okresie republiki a przypadek Publiusza Klodiusza, „Studia Prawnicze KUL” 2022, nr 3, s. 61–76.
Price Simon R.F., The Place of Religion: Rome in the Early Empire, [w:] Cambridge Ancient History2, vol. X, The Augustan Empire, 43 B.C–A.D. 69, ed. Alan K. Bowman, Edward Champlin, Andrew Lintott, Cambridge 1996, s. 812–847.
McRae Duncan, Legible Religion, London 2016.
Rotondi Giovanni, ‘Leges publicae populi Romani’, Milano 1912.
Sandberg Kaj, Magistrates and Assemblies. A Study of Legislative Practice in Republican Rome, Rome 2001.
Schiavone Aldo, Prawnik, [w:] Człowiek Rzymu, red. Andrea Giardina (tłum. Paweł Bravo), Warszawa 1997, s. 107–122.
Schiller A. Arthur, Roman Law: Mechanisms of Development, Hague 1978.
Seelentag Anna Margarete, Ius pontificium cum iure civili coniunctum. Das Recht der Arrogation in klassischer Zeit, Tübingen 2014.
Szemler George J., Religio, Priesthoods and Magistracies in the Roman Republic, „Numen” 1971, nr 18.2, s. 103–131.
Szemler George J., The Priests of the Roman Republic. A Study of Interactions between Priesthoods and Magistracies, Bruxelles 1972.
Tatum W. Jeffrey, The patrician Tribune. Publius Clodius Pulcher, Chapel Hill–London 1999.
Tarwacka Anna, O początkach prawa i wszystkich urzędów oraz o następstwie prawników. 2 tytuł 1 księgi Digestów. Tekst – tłumaczenie – komentarz, „Zeszyty Prawnicze” 2003, nr 3.1, s. 197–242.
Tarwacka Anna, Czym są zgromadzenia kalarne, czym kurialne, czym centurialne, czym trybusowe, czym wiec; oraz podobne sprawy z tym związane – Aulus Gellius, ‘Noce attyckie’ 15,27. Tekst – tłumaczenie – komentarz, „Zeszyty Prawnicze” 2014, nr 14.1, s. 217–223.
Taylor Lily Ross, The Election of the Pontifex Maximus in the Late Republic, „Classical Philology” 1942, nr 37, s. 421–424.
Voci Pasquale, Diritto sacro romano in età arcaica, „Studia et Documenta Historiae et Iuris” 1953, nr 19, s. 38–103.
Warde Fowler William, The Religious Experience of the Roman People. From the Earliest Times to the Age of Augustus, London 1911.
Wissowa Georg, Religion und Kultus der Römer, München 1912.
Zabłocka Maria, Początki adrogacji niedojrzałych w prawie rzymskim, „Zeszyty Prawnicze” 2019, 19.1, s. 173–188.
Zabłocki Jan, Kompetencje „patres familias” i zgromadzeń ludowych w sprawach rodziny w świetle „Noctes atticae” Aulusa Gelliusa, Warszawa 1990.
Zabłocki Jan, L‘adrogatio nel diritto romano, [w:] Leges sapere. Studia i prace dedykowane Profesorowi Januszowi Sondlowi w pięćdziesiątą rocznicę pracy naukowej, red. Wacław Uruszczak, Paulina Święcicka‑Wystrychowska, Andrzej Kremer, Kraków 2008, s. 719–732.
Zieliński Tadeusz, Religia Rzeczypospolitej Rzymskiej, Toruń 2000.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Elżbieta Loska (artykuł)
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
