Z historii umów o świadczenie na rzecz osoby trzeciej – podmiot uprawniony do żądania świadczenia
Słowa kluczowe:
umowa o świadczenie na rzecz osoby trzeciej, zobowiązanie, świadczenieAbstrakt
Umowa o świadczenie na rzecz osoby trzeciej jest jedną z podstawowych konstrukcji prawa cywilnego, jaka ukształtowała się w drodze wielowiekowej ewolucji, u której początku stała przeciwna jej rzymska zasada alteri stipulari nemo potest (nikt nie może zawrzeć umowy na rzecz osoby trzeciej). Dla zrozumienia konstrukcji dogmatycznej umowy na rzecz osoby trzeciej konieczna jest znajomość jej historycznej ewolucji, bowiem ogromna większość kwestii współcześnie spornych wynika z toczących się przez wieki dyskusji dotyczących uznania tej instytucji i szczegółów jej konstrukcji. Jedną z takich kwestii było to, kto nabywa roszczenie do dłużnika o spełnienie uzgodnionego świadczenia. Dopiero w XIX wieku ostatecznie przesądzono to, że owo roszczenie nabywa osoba trzecia i to bezpośrednio z umowy bez potrzeby akceptu tej umowy, jej ratyfikacji, przystąpienia do niej lub przelewu wierzytelności z tej umowy. Powstaje jednak pytanie, czy to roszczenie przysługuje tylko osobie trzeciej, czy także zastrzegającemu wierzycielowi, czy może ono przysługiwać tylko temu wierzycielowi i czy wtedy, kiedy przysługuje ono wierzycielowi, ma on prawo żądać świadczenia na własną rzecz.
Kolejny problem dotyczy tego, czy strony powinny wyraźnie w umowie ustalić, komu i ewentualnie na jakich warunkach przysługuje to roszczenie i czy można konstruować tu domniemanie, że roszczenie przysługuje osobie trzeciej lub wierzycielowi albo im obojgu. Problemy te podejmuję w rozwoju historycznym od prawa rzymskiego, w którym umowa na rzecz osoby trzeciej uprawniała tę osobę tylko w zupełnie wyjątkowych przypadkach, przez wszystkie kolejne epoki rozwoju prawa prywatnego, ze szczególnym uwzględnieniem pandektystyki i propozycji zgłaszanych w toku prac
komisji kodyfikacyjnych niemieckiego kodeksu cywilnego oraz wykładni art. 92 par. 1 kodeksu zobowiązań.
Bibliografia
Ankum Hans, Die Verträge zugunsten Dritter bei Romanisten und Kanonisten, [w:] Sein und Werden in Recht. Festgabe für U. v. Lübtow zum 70. Geburtstag, Berlin 1970.
Azo, Summa Codicis, Venice 1584.
Baldi de Ubaldis, Commentaria in Digestum vetus, Lugduni 1526.
Bartoli a Saxoferrato, Commentaria, Venetiis 1526.
Bayer Walter, Der Vertrag zugunsten Dritter. Neuere Dogmengeschichte – Anwendungsbereich – Dogmatische Strukturen, Tübingen 1995.
Beseler Georg, System des gemeinen deutschen Privatrecht, Bd. II, Leipzig 1853.
Bojarski Władysław, Dajczak Wojciech, Sokala Andrzej, Verba iuris. Reguły i kazusy prawa rzymskiego, Toruń 2007.
Bonet Juan Antonio Arias, Estipulaciones a favor de tercero en los glosadores y en las partidas, “Anuario de Historia del Derecho Español” 1964, s. 235–248.
Coing Helmut, Europäisches Privatrecht, Band I. Älteres Gemeines Recht (1500–1800), Műnchen 1985.
Dernburg Heinrich, Pandekten, wyd. 2, Obligationenrecht, Berlin 1889.
Didaci Covarruvias y Leyla, Variarum ex iure pontificio regio et caesareo resolutionum, [w:] Opera omnia, Antverpiae 1638.
Domański Ludwik, Instytucje Kodeksu zobowiązań. Komentarz teoretyczno‑praktyczny. Część ogólna, Warszawa 1936.
Dondorp Harry, The Seventeenth and eighteenth centuries, [w:] Contract for a third‑party beneficiary. A historical and comparative account, red. Jan J. Hallebeek, Harry Dondorp, Leiden, Boston 2008, s. 47–68.
Dondorp Harry, The Nineteenth century, [w:] Contract for a third‑party beneficiary. A historical and comparative account, red. Jan J. Hallebeek, Harry Dondorp, Leiden, Boston 2008, s. 69–91.
Dondorp Harry, Hallebeek Jan J., Grotius’ Doctrine on “adquisitio obligationis per alterum” and its roots in the legal past of Europe, [w:] Panta rei. Studi dedicati a Manlio Bellomo, red. Orazio Condorelli, Roma 2004, s. 205–244.
Entwurf eines bürgerlichen Gesetzbuches für das Deutsche Reich. Erste Beratung, Erstes Buch Allgemeiner Teil. Zweites Buch Recht der Schuldverhältnisse, Berlin 1884.
Entwurf eines bürgerlichen Gesetzbuches für das Deutsche Reich. Erste Lesung. Ausgearbeitet durch die von Bundesrathe berufene Kommission, Berlin und Leipzig 1888.
Gareis Carl, Die Verträge zu Gunsten Dritter. Historich und dogmatisch dargestellt, Würzburg 1873.
Glück von Christian Friedrich, Ausführliche Erläuterung der Pandecten nach Hellfeld: ein Commentar, Theil 4, Erlangen 1867.
Grotius Hugo, De iure belli ac pacis libri tres, Paris 1625.
Hallebeek Jan J., Contracts for a third party beneficiary: a brief sketch from the corpus iuris to present‑day civil law, “Fundamina” 2007, nr 13, s. 11–32.
Hallebeek Jan J., Roman law, [w:] Contract for a third‑party beneficiary. A historical and comparative account, red. Jan J. Hallebeek, Harry Dondorp, Leiden, Boston 2008, s. 7–20.
Hallebeek Jan J., Medieval legal scholarship, [w:] Contract for a third‑party beneficiary. A historical and comparative account, red. Jan J. Hallebeek, Harry Dondorp, Leiden, Boston 2008, s. 21–46.
Hugolinus, Dissensiones dominorum, ed. Gustav Haenel, Leipzig 1834.
Jakobs Horst Heinrich, Schubert Werner, Die Beratung des Bürgerlichen Gesetzbuchs in systematischer Zusammenstellung der unveröffentlichen Quellen, Berlin, New York 1978.
Knütel Rolf, Stipulatio poenae. Studien zur römischen Vertragsstrafe, Köln–Wien 1976.
Korzonek Jan, Rosenblüth Ignacy, Kodeks zobowiązań. Komentarz, Kraków 1936.
Kubas Andrzej, Umowa na rzecz osoby trzeciej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace prawnicze” 1976, z. 78.
Kübel v. F.P., Entwurf eines bürgerlichen Gesetzbuches für das Deutsche Reich. Recht der Schuldverhältnisse. Allgemeiner Theil mit Begründung, Berlin 1882.
Kunicki Aleksander, Umowa o świadczenie na rzecz osoby trzeciej, Toruń 1960.
Longchamps de Bérier Roman, Uzasadnienie projektu kodeksu zobowiązań z uwzględnieniem ostatecznego tekstu kodeksu: art. 1–167, Warszawa 1934.
Longchamps de Bérier Roman, Zobowiązania, Lwów 1934.
Mattioli Fabiana, Il contratto a favore di terzo. Spunti per una comparazione diacronica dal diritto romano al Draft Common Frame of Reference, “Rivista internacional de derecho romano” 2011, t. 6, s. 7–39.
Moser Dominik, Die Offenkundigkeit der Stellvertretung, Tübingen 2010.
Motive zu dem Entwurfe eines Bürgerlichen Gesetzbuches für das Deutsche Reich, Band II, Recht der Schuldverhätnisse, Berlin und Leipzig 1888.
Mostowski Edward, Umowy na korzyść osób trzecich ze szczególnem uwzględnieniem prawodawstwa austriackiego, Kraków 1883.
Mugdan Benno, Die gesammten Materialen zum Bürgerlichen Gesetzbuch für das Deutsche Reich, II Band, Recht der Schuldverhältnisse, Berlin 1899.
Namitkiewicz Jan, Kodeks zobowiązań. Komentarz dla praktyki, t. 1, Łódź 1949.
Peiper Leon, Kodeks zobowiązań, Kraków 1934.
Pilloni Sara, La posizione del terzo nel diritto delle obbligazioni, https://iris.unipa.it/retrieve/handle/10447/109068/153805/&ved=2ahUKEwiux8u9naaQAxVngf0HHVM-KpsQFnoECBAQAQ&usg=AOvVaw0ZqfLGnrMQav30sdpeede5 (dostęp: 1.10.2025).
Pothier Robert Joseph, Traité des Obligations, t. 1, Paris 1761.
Pufendorf Samuel von, De iure naturae et gentium libri octo, Frankfurt am Main 1672.
Richart Julián López, El contracto a favor de tercero, Alicante 2001.
Savigny Friedrich Karl von, Das Obligationenrecht als Theil des heutigen Römischen Rechts, Bd. II, Berlin 1853.
Schlösser Brigitte, Die Bedeutung der praepositio für den Handelsverkehr im antiken Rom, Berlin 2008.
Schrage Eltjo, Pacta in favorem tertii, “Fundamina” 2003, vol. 9, s. 167–176.
Sobczyk Marek, Zasada alteri stipulari nemo potest w prawie rzymskim, „Z Dziejów Prawa” 2019, t. 12, s. 51–70.
Staudingers Julius von, Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, München und Berlin 1910.
Till Ernest, Polskie prawo zobowiązań (część ogólna). Projekt wstępny z motywami, Lwów 1923.
Unger Joseph, Verträge zugunsten Dritter, Jena 1869.
Vogenauer Stefan, Historisch – kritischer Kommentar zum BGB, hrsg. Mathias Schmoeckel, Joachim Rückert, Reinhard Zimmermann, Band II. Schuldrecht: Allgemeiner Teil, 2. Teilband §§ 305–432, Mohr Siebeck 2007.
Wesenberg Gerhard, Verträge zugunsten Dritten. Rechtsgeschichtliches und Rechtsvergleichendes, Weimar 1949.
Windscheid Bernhard, Lehrbuch des Pandektenrechts, t. 2, Frankfurt am Main 1887.
Wolff Christian von, Institutiones iuris naturae et gentium, Halle 1750.
Zimmermann Reinhard, The Law of Obligations. Roman Foundations of the Civilian Tradition, Cape Town–Wetton–Johannesburg 1990.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Marek Sobczyk (artykuł)
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
