Prawny model sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych w Polsce w latach 1958–1991
Słowa kluczowe:
Państwowy Fundusz Ziemi, PFZ, państwowa nieruchomość rolna, sprzedaż nieruchomości rolnej, przetargAbstrakt
W początkowym okresie istnienia Polski Ludowej proces nabywania przez rolników i inne podmioty gruntów rolnych stanowiących własność państwową podporządkowany był regulacjom o charakterze publicznoprawnym – szczególnie istotne znaczenie miały tu oczywiście przepisy dotyczące reformy rolnej oraz osadnictwa na Ziemiach Odzyskanych. Wprowadzenie mechanizmów cywilnoprawnych do regulacji prawnej tej dziedziny stosunków społecznych nastąpiło dopiero w 1958 roku. Wówczas ukształtowany został – właściwy dla całego okresu PRL – mieszany, łączący elementy prawa administracyjnego i cywilnego, model zbywania gruntów państwowych zgromadzonych w Państwowym Funduszu Ziemi. Nabycie nieruchomości rolnej następowało na podstawie cywilnoprawnej umowy sprzedaży, jednak jej zawarcie musiało być poprzedzone wydaniem decyzji administracyjnej ustalającej kandydata na nabywcę nieruchomości.
W 1990 roku do polskiego prawodawstwa wprowadzono, obok dotychczasowego mieszanego trybu, również alternatywny tryb zbywania nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi (PFZ) w drodze przetargu, mający charakter wyłącznie cywilnoprawny. Ta regulacja antycypowała obowiązujące (po likwidacji PFZ) do dziś, podlegające relatywnie częstym zmianom uregulowania przetargowego trybu zbywania państwowych nieruchomości rolnych przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa, potem – będącą jej następcą prawnym – Agencję Nieruchomości Rolnych i następnie – Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa.
W artykule dokonano analizy rozwiązań prawnych dotyczących zbywania w drodze umowy sprzedaży nieruchomości rolnych z Państwowego Funduszu Ziemi, z uwzględnieniem poglądów doktrynalnych oraz orzecznictwa Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego. Ze względu na zmienność regulacji prawnej w zakresie szczegółowych rozwiązań skupiono się przede wszystkim na zagadnieniach konstrukcyjnych decydujących o swoistości przyjętego przez prawodawcę modelu prawnego.
Bibliografia
Ustawa z dnia 13 lipca 1957 r. o obrocie nieruchomościami rolnymi (Dz.U. 1957 nr 39, poz. 172, z późn. zm.).
Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz.U. 1958 nr 17, poz. 71, z późn. zm.).
Ustawa z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz.U. 1989 nr 10, poz. 56).
Ustawa z dnia 17 maja 1990 r. o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy a organy administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. 1990 nr 34, poz. 198).
Ustawa z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (Dz.U. 1991 nr 107, poz. 464).
Ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (t.j. Dz.U. 2024, poz. 423).
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych. (t.j. Dz.U. 1983 nr 19, poz. 86, z późn. zm.).
Zarządzenie Ministra Rolnictwa z dnia 15 grudnia 1969 r. w sprawie ceny, warunków i trybu sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (M.P. 1969 nr 53 poz. 424).
Zarządzenie Ministra Rolnictwa z dnia 25 lipca 1979 r. w sprawie cen, warunków i trybu sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (M.P. 1979 nr 19, poz. 114).
Zarządzenie Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 18 września 1982 r. w sprawie cen, warunków i trybu sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (M.P. 1982 nr 9, poz. 80, z późn. zm.).
Zarządzenie Ministra Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 15 czerwca 1989 r. w sprawie szczegółowego trybu sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi (M.P. 1989 nr 20, poz. 141, z późn. zm.).
Orzeczenie TK z dnia 23 października 1990 r., U 1/90, OTK 1990, nr 1.
Uchwała SN z dnia 22 kwietnia 1963 r, III CO 22/62, „Prawo i Życie” 1963, nr 10.
Uchwała SN z dnia 25 kwietnia 1964 r., III CO 12/64, OSNCP 1964, nr 12, poz. 244.
Uchwała SN z dnia 19 lipca 1988 r., III AZP 4/88, OSNC 1989, nr 2, poz. 22.
Uchwała SN z dnia 24 września 1990 r. III CZP 43/90, OSNCP 1991, nr 1, poz. 1.
Postanowienie SN z dnia 30 października 1990 r., I CZ 265/90, OSNCP 1991, nr 10–12, poz. 132.
Uchwała SN z dnia 23 kwietnia 2008 r., III CZP 30/08, OSNC 2009, nr 6, poz. 79.
Wyrok NSA z dnia 10 lutego 1981 r., SA 910/80, OSPiKA 1982, nr 5–6, poz. 57.
Wyrok NSA z dnia 30 czerwca 1981 r., II SA 198/81, ONSA 1981, nr 1, poz. 66.
Wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 1981 r., II SA 108/81, OSPiKA 1983, nr 1, poz.19.
Wyrok NSA z dnia 8 września 1981 r., II SA 247/81, ONSA 1981, nr 2, poz. 85.
Wyrok NSA z dnia 7 grudnia 1981 r., SA/Kr 381/81, ONSA 1981, nr 2, poz. 122.
Wyrok NSA z dnia 27 maja 1982 r., II SA 504/82, OSPiKA 1983, nr 10, poz. 215.
Wyrok NSA z dnia 1 marca 1984 r., II SA 2085/83, ONSA 1984, nr 1, poz. 23.
Wyrok NSA z dnia 30 października 1985 r., SA/Wr 636/85, OSPiKA 1986, nr 11, poz. 217.
Wyrok NSA z dnia 6 lutego 1986 r., III CRN 437/85, OSPiKA 1986, nr 11–12, poz. 227.
Wyrok NSA z dnia 17 czerwca 1986 r., SA/Wr 274/86, ONSA 1986, nr 2, poz. 40.
Wyrok NSA z dnia 20 grudnia 1989 r., II SA 1217/89, OSP 1991, nr 3, poz. 69.
Wyrok NSA z dnia 16 listopada 1990 r., SA/Wr 523/90, ONSA 1990, nr 2–3, poz. 65.
Postanowienie NSA z dnia 16 września 1991 r., II S.A. 799/91, „Prawo i Życie” 1992, nr 24.
Wyrok NSA dnia 7 sierpnia 1998 r., II SA 832/98, Lex nr 41770.
Breyer Stefan, Obrót nieruchomościami rolnymi, „Państwo i Prawo” 1958, nr 2, s. 226–240.
Breyer Stefan, Sprzedaż i przejmowanie nieruchomości rolnych przez państwo, „Nowe Prawo” 1958, nr 9, s. 40–49.
Breyer Stefan, Przeniesienie własności nieruchomości, Warszawa 1971.
Czechowski Paweł, Prutis Stanisław, Grunty rolne. Problemy prawno‑organizacyjne, Warszawa 1985.
Czuba Stanisław, Sprzedaż nieruchomości państwowych, „Nowe Prawo” 1969, nr 8–9, s. 1096–1109.
Jastrzębski Bronisław, Zagadnienia prawne sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi, „Państwo i Prawo” 1971, nr 11, s. 809–822.
Mańk Zygmunt, Wybrane zagadnienia z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawach rolnych, „Nowe Prawo” 1985, nr 9, s. 40–53.
Mincer‑Jaśkowska Małgorzata, Glosa do wyroku NSA z dnia 16 listopada 1990 r. SA/Wr 523/90, OSP 1992, nr 6, poz. 123.
Minkiewicz Antoni, Przetargowa sprzedaż państwowych nieruchomości rolnych w świetle orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 23.X.1990 r., „Prawo Rolne” 1991, nr 1, s. 86–89.
Minkiewicz Antoni, Glosa do orzeczenia TK z 23 X 1990 r., U 1/90, „Państwo i Prawo” 1991, nr 8, s. 85–107.
Niedośpiał Michał, Ustawowe zasady sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi (zagadnienia wybrane), „Państwo i Prawo” 1990, nr 6, s. 53–64.
Paliwoda Józef, Przebudowa ustroju rolnego. Zakres działania administracji rolnej, Warszawa 1964.
Paliwoda Józef, Rola aktu administracyjnego w kształtowaniu stosunków własnościowych w rolnictwie, Warszawa 1965.
Rostkowski Józef, Prawo gruntowe w praktyce, Warszawa 1988.
Wierzbowski Błażej, Glosa do wyroku NSA z dnia 30 października 1985 r., „Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych” 1986, nr 11–12, poz. 217.
Skwarka Bogdan, Decyzja ustalająca kandydata na nabywcę gruntu PFZ, „Państwo i Prawo” 1986, nr 2, s. 90–96.
Skwarka Bogdan, Legalność ustanowienia pierwszeństwa przy nabywaniu gruntów Państwowego Funduszu Ziemi, „Państwo i Prawo” 1987, nr 7, s. 78–86.
Stelmachowski Andrzej, Glosa do wyroku NSA z dnia 21 sierpnia 1981 r., II SA 108/81, „Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych” 1983, nr 1, poz. 19.
Stelmachowski Andrzej, Głos w dyskusji nad referatem B. Wierzbowskiego „Problemy prawne sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych”, [w:] Nauka prawa rolnego wobec zmodyfikowanej polityki rolnej PRL, red. Bronisław Jastrzębski, Gdańsk 1985, s.???.
Szachułowicz Jan, Glosa do wyroku NSA z dnia 20 grudnia 1989 r., II SA 1217/89, OSP 1991, nr 3, poz. 69.
Szewczyk Maria, Przyczyny i skutki prawne uchylenia decyzji o ustaleniu kandydata na nabywcę państwowej nieruchomości rolnej, „Nowe Prawo” 1983, nr 3, s. 63–73.
Szewczyk Maria, Roszczenie o zawarcie umowy sprzedaży państwowej nieruchomości rolnej, „Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego” 1985, t. 23, s. 76–87.
Trzaskowski Roman, Skutki sprzeczności umów obligacyjnych z prawem, Warszawa 2013.
Zieliński Andrzej, Formy prawne gospodarowania nieruchomościami rolnymi Państwowego Funduszu Ziemi, Poznań 1980.
Zieliński Andrzej, Glosa do wyroku NSA z dnia 7 grudnia 1981 r., SA/Kr 881/81, „Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych” 1983, nr 6, poz. 135.
Zieliński Andrzej, O nowy model obrotu państwowymi nieruchomościami rolnymi, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1991, nr 1, s. 47–54.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Rafał Michałowski (artykuł)
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
