Normy i wartości prawne w wystąpieniach Stanisława Stadnickiego (ok. 1551−1610) podczas zjazdu lubelskiego w 1606 roku
Słowa kluczowe:
Stanisław Stadnicki, rokosz Zebrzydowskiego, ojna domowa w Polsce (1606–1609), mowy szlacheckie, Rzeczpospolita polsko‑ litewskaAbstrakt
Artykuł omawia wystąpienia starosty zygwulskiego Stanisława Stadnickiego wygłoszone podczas zjazdu w Lublinie w czerwcu 1606 roku. Skupiono się na normach i wartościach prawnych dawnej Rzeczypospolitej polsko‑
litewskiej, które Stadnicki wykorzystywał w swoich mowach. Zjazd lubelski często jest marginalizowany przez badaczy, pozostaje w cieniu kolejnych wydarzeń rokoszu. Organizatorzy chcieli lepiej przygotować się do walki z królem Zygmuntem III Wazą, zyskać większe poparcie wśród szlachty.
Idea zjazdu lubelskiego pojawiła się podczas zjazdu w Stężycy w kwietniu 1606 roku. Wojewoda krakowski Mikołaj Zebrzydowski i jego stronnicy zyskali kilka tygodni, by dopracować strategię, by w Lublinie przekonać do swoich racji jak największą liczbę szlachty. Na podstawie licznych źródeł narracyjnych zrekonstruowano przebieg i atmosferę zjazdu. Diariusze i relacje ze zjazdu różnią się między sobą wnikliwością opisów, ich dokładnością, dlatego dopiero zestawienie i porównanie ich ze sobą pozwala na możliwie dokładne odtworzenie poszczególnych wystąpień. Szczególny nacisk położono na analizę wypowiedzi Stadnickiego, bowiem bez wątpienia był on jednym z najbardziej radykalnych przeciwników Zygmunta III Wazy, co znalazło swoje odzwierciedlenie w jego wystąpieniach.
Jego stanowisko wyróżniało się wśród innych opozycjonistów, chociażby na tle kunktatorskiej postawy Mikołaja Zebrzydowskiego. W literaturze powszechnie wspomina się o mowie Stadnickiego wygłoszonej w czasie zjazdu lubelskiego, w której wypowiedział posłuszeństwo królowi. W artykule podniesiono i podkreślono inne elementy jego wystąpień, w tym liczne odwołania do szlacheckiego systemu wartości.
Bibliografia
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Radziwiłłów, dz. II: t. 12.
Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie: 101, 337, 341, 343, 1623, 1628, 2723.
Biblioteka Jagiellońska w Krakowie: 102, 107, 166.
Biblioteka Kórnicka Polskiej Akademii Nauk: 201, 991, 1709.
Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie: 1046, 1047.
Biblioteka Uniwersytetu Wrocławskiego: Akc. 1949/438, Steinwehr II F 37 vol. 1.
Latvijas Valsts vēstures arhīvs w Rydze: f. 673, op. 1, nr 1225.
Pisma polityczne z czasów rokoszu Zebrzydowskiego 1606−1608, wyd. Jan Czubek, t. II, Kraków 1916.
Radziwiłł Albrycht S., Pamiętnik o dziejach w Polsce, oprac. Adam Przyboś, Roman Żelewski, t. II: 1637–1646, Warszawa 1980.
Rokosz Zebrzydowskiego. Materyały historyczne poprzedzone przedmową i rozprawą pod tytułem „Konfederacya i rokosz w dawnem prawie państwowem polskiem”, wyd. Aleksander Rembowski, Warszawa 1893.
Augustyniak Urszula, Wazowie i „królowie rodacy”. Studium władzy królewskiej w Rzeczypospolitej XVII wieku, Warszawa 1999.
Ekes Janusz, Natura – Wolność – Władza. Studium z dziejów myśli politycznej Renesansu, Warszawa 2001.
Ekes Janusz, Proces kompozycji ustroju mieszanego Rzeczypospolitej, [w:] Dziedzictwo Pierwszej Rzeczypospolitej w doświadczeniu politycznym Polski i Europy, red. Janusz Ekes, Nowy Sącz 2005, s. 53–68.
Ekes Janusz, Trójpodział władzy i zgoda wszystkich. Naczelne zasady „ustroju mieszanego” w staropolskiej refleksji politycznej, Siedlce 2001.
Gierowski Józef Andrzej, Konfederacje a postawa polityczna szlachty, [w:] Dzieje kultury politycznej w Polsce, red. Józef Andrzej Gierowski, Warszawa 1977, s. 87–101.
Goszczyński Artur, Lubomirscy wobec rokoszu sandomierskiego, [w:] Między obowiązkami, przywilejami a prawem Rzeczypospolitej XVI–XVIII w. Konfederacje staropolskie, red. Adam Perłakowski, Dariusz Rolnik, Filip Wolański, Kraków 2022, s. 63–84.
Kempa Tomasz, Postawa kasztelana krakowskiego Janusza Ostrogskiego w okresie rokoszu Zebrzydowskiego, [w:] Wobec króla i Rzeczypospolitej. Magnateria w XVI–XVIII wieku, red. Ewa Dubas‑Urwanowicz, Jerzy Urwanowicz, Kraków 2012, s. 277–278.
Kucharski Tomasz, Instytucja egzorbitancji w systemie prawnoustrojowym Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Toruń 2014.
Kupisz Dariusz, Działania zbrojne na obszarze województwa sandomierskiego podczas rokoszu Mikołaja Zebrzydowskiego (1606–1607), „Z Dziejów Regionu i Miasta. Rocznik Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego w Skarżysku Kamiennej” 2010, nr 1, s. 7–30.
Lichy Kolja, Stand und Aufstand Adel und polnisch‑litauisches Gemeinwesen im Rokosz von 1606–1609, Tübingen 2021.
Maciszewski Jarema, Wojna domowa w Polsce (1606–1609). Studium z dziejów walki przeciw kontrreformacji, cz. 1: Od Stężycy do Janowca, Wrocław 1960.
Ochmann‑Staniszewska Stefania, Od stabilizacji do kryzysu władzy królewskiej. Państwo Wazów, [w:] Między monarchą a demokracją. Studia z dziejów Polski XVI–XVIII wieku, red. Anna Sucheni‑Grabowska, Małgorzata Żaryn, Warszawa 1994, s. 211–269.
Opaliński Edward, Kultura polityczna szlachty polskiej w latach 1587−1652. System parlamentarny a społeczeństwo obywatelskie, Warszawa 1995.
Opaliński Edward, Prawo i wolność w szlacheckim systemie wartości w drugiej połowie XVI i na początku XVII stulecia, [w:] Wartości polityczne Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Struktury aksjologiczne i granice cywilizacyjne, red. Anna Grześkowiak‑Krwawicz, Warszawa 2017, s. 242–263.
Pawłowska‑Kubik Agnieszka, Rokosz sandomierski 1606–1609. Rzeczpospolita na politycznym rozdrożu, Toruń 2019.
Uruszczak Wacław, „In Polonia lex est rex”. Niektóre cechy ustroju Rzeczypospolitej XVI–XVII w., [w:] Polska na tle Europy XVI–XVII wieku, Konferencja Muzeum Historii Polski Warszawa 23–24 października 2006 r., red. Jakub Brodacki, Warszawa 2007, s. 14–21.
Uruszczak Wacław, Zasada lex est rex w Polsce XVI wieku, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1993, nr 2–3, s. 149–157.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Justyna Gałuszka (artykuł)
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
