Początki sądownictwa powszechnego na tak zwanych Ziemiach Odzyskanych w świetle wybranych relacji pamiętnikarskich pracowników wymiaru sprawiedliwości
Ключевые слова:
Ziemie Zachodnie, sądownictwo powszechne, Polska LudowaАннотация
Proces budowy struktur sądownictwa powszechnego na tzw. Ziemiach Odzyskanych od kilkunastu lat budzi coraz większe zainteresowanie polskich historyków prawa i historyków. Dotychczas opublikowano prace poświęcone orzecznictwu sądowemu, szczególnie w sprawach karnych, strukturom wymiaru sprawiedliwości i prokuratury, a także obsadzie personalnej sądów i prokuratur działających po II wojnie światowej na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Brakuje natomiast prac, które pozwalają spojrzeć na proces tworzenia struktur polskiego sądownictwa powszechnego na terytoriach włączonych do państwa polskiego po II wojnie światowej z perspektywy pracowników wymiaru sprawiedliwości, a nie wyłącznie z punktu widzenia materiałów proweniencji urzędowej, takich jak np. sprawozdania przesyłane do Ministerstwa
Sprawiedliwości.
Warto podkreślić, że ciekawym źródłem mogą być w tym przypadku pamiętniki adwokatów, sędziów, prokuratorów i pracowników administracji sądowej przesyłane na konkursy pamiętnikarskie organizowane w okresie Polski Rzeczpospolitej Ludowej przez różnego rodzaju instytucje. W niniejszej pracy wykorzystano wspomnienia pracowników wymiaru sprawiedliwości znajdujące się w archiwum Instytutu Zachodniego w Poznaniu. Celem artykułu była nie tylko próba ukazania procesu budowy struktur powojennego sądownictwa powszechnego na Ziemiach Zachodnich z perspektywy pracowników ówczesnych sądów, ale także wskazanie, że materiały takie jak pamiętniki mogą stanowić ważne i cenne uzupełnienie dotychczasowej wiedzy na temat procesów zachodzących w strukturach szeroko pojętej administracji i sądownictwa okresu Polski Ludowej w początkach jej funkcjonowania na tzw. Ziemiach Odzyskanych.
Библиографические ссылки
Dekret z 25 września 1945 r. Prawo małżeńskie (Dz.U. 1945 nr 48 poz. 270).
Ustawa z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie prawa o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. 1950 nr 38 poz. 347).
Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 czerwca 1949 r. o utworzeniu Sądów Apelacyjnych w Białymstoku, Gdańsku, Kielcach, Łodzi, Olsztynie, Rzeszowie, Szczecinie i Wrocławiu oraz o ustaleniu okręgów Sądów Apelacyjnych (Dz.U. 1949 nr 36 poz. 270).
Okólnik nr 20/46 w sprawie powołania Komisyj Popularyzacji Prawa (Dziennik Urzędowy Ministerstwa Sprawiedliwości 1946 nr 4, s. 67).
Archiwum Akt Nowych: Informacje dotyczące konkursu „Pamiętniki prawników” ogłoszonego w 1975 roku, AAN, sygn. 2/2617/0/4/887;
Informacje dotyczące konkursu „Pamiętniki prawników – wspomnienia z 25 lat Polski Ludowej” ogłoszonego w 1968 roku, AAN, sygn. akt 2/2617/0/4/357, k. b.p.a.
Instytut Zachodni w Poznaniu: Wspomnienia Piotra K., sygn. IZ P-411-21; Wspomnienia Andrzeja D., sygn. IŻ. P 473-120; Wspomnienia Mariana Ś., IZ., sygn. P 711-441.
Ośrodek Pamięć i Przyszłość: Pismo dot. zwolnienia z pracy wystosowane do sędziego Teofila Krycha przez Prezesa Sądu Wojewódzkiego w Zielonej Górze, 24.04.1951, Ośrodek Pamięć i Przyszłość, sygn. PL OPiP III-2-54-42.
Archiwum Państwowe we Wrocławiu: Zespół Sądu Sąd Apelacyjnego we Wrocławiu, sygn. akt. 4/5.
Bednarzak Jan, Pierwsze lata w Prokuraturze. Na „dzikim” zachodzie, „Gazeta Prawnicza” 1984, nr 5, s. 8.
Dąbrowski Aandrzej, Cel osiągnięty, Pamiętniki prawników. Wybór prac nadesłanych na konkurs pod nazwą „Pamiętniki prawników. Wspomnienia z 25 lat Polski Ludowej”, Warszawa 1969.
Mój dom nad Odrą. Pamiętniki osadników Ziem Zachodnich po 1945 roku, red. Beata Halicka, Kraków 2016.
Pamiętniki prawników. Wybór prac nadesłanych na konkurs pod nazwą „Pamiętniki prawników. Wspomnienia z 25 lat Polski Ludowej”, Warszawa 1969.
Sauter Wiesław, Radości i troski szkolnego inspektora, [w:] Mój dom nad Odrą. Pamiętniki osadników Ziem Zachodnich po 1945 roku, red. Beata Halicka, Kraków 2016, s. 275–384.
Ślusarek Marian, W służbie ludu i temidy, [w:] Pamiętniki prawników. Wybór prac nadesłanych na konkurs pod nazwą „Pamiętniki prawników. Wspomnienia z 25 lat Polski Ludowej”, Warszawa 1969.
Wymiar sprawiedliwości w odrodzonej Polsce 22 VII 1944–22 VII 1945, Warszawa 1945.
Ćwiek‑Rogalska Karolina, Ziemie. Historie odzyskiwania i utraty, Warszawa 2024.
Jakubowski Grzegorz, Sądownictwo powszechne w Polsce w latach 1944–1950, Warszawa 2002.
Kronika, „Demokratyczny Przegląd Prawniczy” 1948, nr 1, s. 60.
Kuisz Jarosław, Propaganda bezprawia. O „popularyzowaniu prawa” w pierwszych latach Polski Ludowej, Warszawa 2020.
Machnikowska Anna, Wymiar sprawiedliwości w Polsce w latach 1944–1950, Gdańsk 2008.
Ptaszyński Radosław, Sędziowie Sądu Apelacyjnego w Szczecinie w latach 1949–1951, „Czasopismo Prawno‑Historyczne” 2025, t. LXXVII, nr 1, s. 81–120.
Sądownictwo na straży demokracji. Z obrad zjazdu sędziów i prokuratorów Apelacji Poznańskiej, „Głos Wielkopolski” 1945, nr 215, s. 1.
Siemaszko Karol, „W trudnym okresie odbudowy państwa”. Tak zwany mały kodeks karny w świetle orzecznictwa Sądu Okręgowego w Krakowie w latach 1946–1950, Warszawa 2015.
Siemaszko Karol Wymiar sprawiedliwości w sprawach karnych na tzw. Ziemiach Odzyskanych w świetle orzecznictwa sądów okręgowych w Zielonej Górze i Głogowie z siedzibą w Nowej Soli w latach 1945–1950, Bydgoszcz 2022.
Siemaszko Karol, Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim (1945–1950). Zarys historii, „Nadwarciański Rocznik Historyczno‑Archiwalny” 2021, nr 28, s. 199–212.
Siemaszko Karol, Trudne początki. Organizacja Sądu Okręgowego w Zielonej Górze w pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej, „Czasopismo Prawno‑Historyczne” 2016, t. LXVIII, z. 2, s. 183–198.
Szafraniec Tomasz, Organizacja sądownictwa powszechnego na Ziemi Lubuskiej w latach 1945–1975, „Nadwarciański Rocznik Historyczno‑Archiwalny” 2019, t. 26, s. 213–254.
Szafraniec Tomasz, Zarys dziejów sądownictwa powszechnego w Gorzowie Wielkopolskim w latach 1945–2010, „Nadwarciański Rocznik Historyczno‑Archiwalny” 2021, nr 28, s. 137–197.
Szafraniec Tomasz, Pionierzy lubuskiej i głogowskiej Temidy (1945–1950), „Nadwarciański Rocznik Historyczno‑Archiwalny” 2022, nr 29, s. 147–206.
Загрузки
Опубликован
Выпуск
Раздел
Лицензия
Copyright (c) 2025 Uniwersytet w Białymstoku (zeszyt jako całość); Karol Siemaszko (artykuł)
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution-ShareAlike» («Атрибуция — На тех же условиях») 4.0 Всемирная.
